Home » અમદાવાદનું નામ કર્ણાવતી શા માટે થવું જ જોઈએ?

અમદાવાદનું નામ કર્ણાવતી શા માટે થવું જ જોઈએ?

by Jaywant Pandya

 

IMG_20181125_150714.JPG

(વિચારવલોણું કૉલમ, દિ. ૨૫/૧૧/૧૮)

અમદાવાદનું નામ કર્ણાવતી થવું જોઈએ તે વિશે કોઈ શંકા નથી. આજે કેટલાક કહેવાતા બુદ્ધુજીવીઓ આ વિશે ભ્રમ ઊભો કરી રહ્યા છે. આ અંગે આંખ ઉઘાડનારા તથ્યો વાંચશો તો ખબર પડી જશે કે શા માટે અમદાવાદનું નામ કર્ણાવતી થવું જ જોઈએ. અહીં ઈ. સ. ૧૯૨૯માં રત્નમણિરાવ ભીમરાવ દ્વારા લખાયેલા ‘ગૂજરાતનું પાટનગર અમદાવાદ’નો આધાર લેવામાં આવ્યું છે. આ પુસ્તક પાછું આધારવિહોણું નથી. તેમાં પણ અનેક ઐતિહાસિક અને અન્ય ગ્રંથોનો સહારો લેવામાં આવ્યો છે.
➡ “આશાવલ અને કર્ણાવતી એક જ શહેર છે. આ માટે વિદ્વાનોમાં મતભેદ ચાલે છે. કર્ણાવતી નગરી ક્યાં હતી તે માટે પણ મતભેદ તો છે. પરંતુ એ બંને શહેરો એક જ છે એવા ઉલ્લેખો મળે છે. કેટલાક વિદ્વાનો કર્ણાવતીને આશાવલ્લીની પાસે અગર તો સાબરમતીને સામે પશ્ચિમ કિનારે મૂકે છે, પરંતુ એમ માનવાને ખાસ આધાર નથી.” (ઈ. સ. ૧૯૨૯માં પ્રકાશિત થયેલું પુસ્તક, ગૂજરાતનું પાટનગર અમદાવાદ, લેખક રત્નમણિરાવ ભીમરાવ, પૃષ્ઠ ૩૭,). સિદ્ધરાજના પિતા કર્ણદેવે આશાભીલને હરાવી કર્ણાવતી વસાવ્યું, ત્યાં જયંતીદેવી અને કર્ણેશ્વર મહાદેવનાં મંદિરો બંધાવ્યાં, એમ કહેવાય છે, અને સારા શુકન થવાથી કોચરવા દેવીનું સ્થાપન કર્યું.
➡ કર્ણદેવે કર્ણાવતી વસાવ્યાનો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ મેરૂતુંગાચાર્યે સદીની શરૂઆતમાં લખેલા ‘પ્રબંધ ચિંતામણિ’ નામના ગ્રંથમાં છે. ઈ. સ. ૧૮૮૦માં ડૉ. હરિલાલ હ. ધ્રુવને જમાલપુર દરવાજા બહારના સપ્તર્ષિના આરા પાસેથી એક પથરો જડ્યો હતો, તેમાં ૧૫ લીટીની એક ખંડિત પ્રશસ્તિ છે. છેલ્લી રેલ (ઈ. સ. ૧૮૭૫માં સાબરમતીમાં મોટી રેલ, એટલે કે પૂર, આવી હતી અને ઘણું નુકસાન થયું હતું- Ahmedabad Gazet p.12) ડૉ. ધ્રુવે ‘બુદ્ધિપ્રકાશ’ના ઈ.સ. ૧૮૮૦ના ઑગસ્ટ અંકમાં પૃષ્ઠ ૧૭૪ પર આ વિશે લખ્યું હતું. કર્ણાવતી પણ સાબરમતીના કિનારે હતું એવો ઉલ્લેખ હમ્મીર મદમર્દન નામના નાટકમાં છે. ‘પ્રભાવક ચરિત્ર’માં પૃષ્ઠ ૨૮૩ પર પણ કર્ણાવતીનો ઉલ્લેખ આવે છે. આમ, કર્ણાવતીનો ઉલ્લેખ માત્ર પ્રબંધ ચિંતામણિમાં જ મળે છે તેમ કહેવું ખોટું છે.
➡ “અહમદશાહ ધાર્મિક મુસલમાન હોવા છતાં તેના વડવાઓ ટાંક રજપૂત હતા. (એટલે એના સમયમાં હિંદુઓને કોઈ તકલીફ ન પડી તેમ દલીલ થાય તો એમાં એના આ મૂળ-કુળને ધ્યાને લેવો જોઈએ.) અણહિલવાડ પાટણ જેવું તે વખતના હિંદુસ્તાનનું એક મોટામાં મોટું નગર નમૂના માટે હતું. (મીરાતે અહમદી) અને બાંધનારા મોટા ભાગે હિંદુ અથવા હિંદુમાંથી તાજા વટલાયેલા હતા. એટલે અમદાવાદની નગરરચના પ્રાચીન હિંદુ શહેરની રચનાને અનુસરીને થાય તેમાં કોઈ નવાઈ નથી.”
➡ “મીરાતે અહમદી પૃ.૩. મીરાતે અહમદીમાં જ આગળ પુરાંઓના વર્ણનમાં લખેલું છે કે શહેરની શરૂઆતમાં બહુ વસ્તી આબાદ નહોતી…કાળુપુર, સારંગપુર, દરિયાપુર, તાજપુરનાં પરાં તથા લત્તા સ્થાપ્યાં. આ નામ મહેમૂદ બેગડાના સમયનાં છે, અહમદશાહના સમયના નહીં. એટલે કોટની અંદર ગણાતો કેટલોક ભાગ પણ મહેમૂદ બેગડાના સમયમાં વસીને વધ્યો જણાય છે. તવારીખે ફિરિશ્તામાં સ્પષ્ટ લખ્યું છે કે હી.સં.૮૯૨, ઈ.સ. ૧૪૮૬માં બાદશાહ મહેમૂદ બેગડાએ શહેરનો કોટ બાંધ્યો.”
તો પછી અહમદ-આબાદ એવું શા માટે બોલવાનું?
➡ મીરાતે સિકંદરી અને અહમદીમાં બાદશાહે આશા ભીલને હરાવી ત્યાં શહેર વસાવ્યું. ત્રણસો વર્ષ ઉપર આશા ભીલને હરાવી કર્ણદેવે કર્ણાવતી નામ એ જ સ્થળનું પાડ્યું હતું. (તેથી આશાવલ ->કર્ણાવતી-> અમદાવાદ એક જ તે પુરવાર થાય છે. કાળક્રમે તેમાં નવા વિસ્તારો ઉમેરાયા હોઈ શકે.) એ આશો ભીલ ઈ.સ. ૧૪૧૧માં ક્યાંથી આવ્યો એ પ્રશ્ન છે. મુસલમાન તવારીખકારોએ જૂની આખ્યાયિકાઓને અમદાવાદની સ્થાપના સાથે ભેળવી દીધી છે.
➡ કર્ણદેવે કર્ણાવતી વસાવી તે પછી કર્ણાવતી તરફ ધ્યાન ન આપ્યું તેવી દલીલ બાદશાહો પ્રિય લોકો કરે છે. “સિદ્ધરાજના સમયમાં શાંતુપ્રધાને શાંતુવસહિ અને ઉદા પ્રધાને ૭૨ જિનાલયવાળું ઉદયવરાહ નામનું મંદિર કર્ણાવતીમાં બંધાવ્યાના ઉલ્લેખો પણ છે. (બોમ્બે ગેઝેટિયર vol I, p.1, p.170) વસ્તુપાળ તેજપાળે પણ આવા શહેરમાં મંદિરો બંધાવ્યા હશે એમ જણાય છે. એટલે કર્ણાવતી પ્રાસાદો અને મંદિરોથી સમૃદ્ધ હશે એમાં શંકા છે જ નહીં અને અમદાવાદ વસતી વખતે તેના પથ્થરોનો છુટથી ઉપયોગ થયો હોય એમ માની શકાય. (અર્થાત્ પ્રાસાદો-મંદિરો તોડી પડાયાં હશે.) કર્ણાવતી જેવા શહેરમાંથી અમદાવાદના કિલ્લાનો એકએક માથોડું કોટ પથ્થરનો કરવા જેટલા અને શરૂઆતની મસીદો બાંધવા જેટલા પથ્થરો ન મળે એમ સંભવ છે. કર્ણાવતીની વસ્તી અને મકાનોનો પૂરેપૂરો નાશ તો નહીં થયો હોય એમ કર્ણાવતી અઢારમી સદી સુધી કાયમ રહ્યું તેના પરથી જણાય છે. અમદાવાદમાં સર્વથી પ્રથમ બંધાયેલી ભદ્રની અહમદશાહની મસ્જિદ અને જમાલપુરની હૈબતખાંની મસ્જિદ કેવળ હિંદુ મંદિરોના પથ્થરોની બનેલી છે. ભદ્રની મસ્જિદમાં તેરમી સદીના મહારાજા  વિસલદેવના સમયનો એક ખંડિત લેખ છે.”
“તેરમી સદીમાં બનેલા ‘પ્રભાવકચરિત્ર’ નામના ગ્રંથમાં આશાપલ્લીના સ્થાને કર્ણાવતી નામ લખેલું છે. આ બંને ગ્રંથો પ્રબંધચિંતામણિ કરતાં જૂના છે. ‘પ્રભાવક ચરિત્ર’માં પૃષ્ઠ ૨૮૩ પર કર્ણાવતીનો ઉલ્લેખ આ પ્રમાણે છે: अथ कर्णावती संघोऽन्येद्युसत्कण्ठितः प्रभोः अव्हाययन्महाभक्त्या चातुर्मासिकहेतवे। આ ઉલ્લેખ પરથી આશાપલ્લી એ જ કર્ણાવતી એ સ્પષ્ટ થાય છે. મહેમૂદ બેગડાએ રાજ્યધાની ચાંપાનેર વિકસાવી. તે અમદાવાદ માત્ર હવાફેર માટે જ આવતો હતો.” તેથી કર્ણદેવે કર્ણાવતી વસાવી અને તે પછી ધ્યાન ન આપ્યું તેમ ખોટું છે અને અહમદશાહ અને તે પછીના બાદશાહોએ અહમદ-આબાદ વસાવી તે પછી બહુ સારું ધ્યાન આપ્યું તેમ કહેવું પણ એટલું જ ખોટું છે.
શું અમદાવાદ બન્યા પછી જ અમદાવાદ સમૃદ્ધ થયું? ના. અલઇદ્રીસી ઇલિયટ હિસ્ટરી ઑફ ઇન્ડિયા, ભાગ-૧, પૃષ્ઠ ૮૭ પર લખ્યું છે- “….A town populous commercial rich, industrious and productive of useful articles.” આ સંદર્ભ સાથે રત્નમણિરાવે લખ્યું છે કે “અગિયારમી સદીના અંતમાં અલઇદ્રીસી ધોળકા સાથે સરખાવતાં આશાવલ સારી વસ્તિવાળું, ઉદ્યોગી અને સારી પેદાશવાળું હતું એમ લખે છે.” ઈ. સ. દસમી સદીથી અમદાવાદ વસતા સુધી ગુજરાતનાં સ્થળોમાં પાટણ અને ખંભાતથી બીજી પંક્તિમાં આશાવલનું નામ જ જણાય છે. ઉદ્યોગી અને ધનવાન વેપારીઓની વસ્તી મોટી હોવાના લીધે અને ખંભાત બંદરથી અને ભરૂચથી આશાવલ હંમેશાં ગુજરાતમાં જાણીતું શહેર ગણાયું છે. હેમચંદ્રસૂરિ, ઉદયનમંત્રી વગેરે નામાંકિત વ્યક્તિઓએ ત્યાં નિવાસ કરેલો છે. તેથી અન્ય હિન્દુ કોમો અને વિશેષ કરીને જૈન કોમે મંદિરાદિથી એ શહેરને શણગાર્યું હતું. સિંધથી મુંબાઈ (ચેવલ બંદર) સુધીના કિનારાના બંદરોનાં નામ બાદ કરીએ તો પરદેશી મુસાફરોએ અમદાવાદ વસ્યા પહેલાં ગુજરાતની અંદરનાં શહેરોમાં જે ત્રણચાર ગણાવ્યાં છે તેમાં આશાવલ ખાસ આવે છે. વસ્તુપાળ, તેજપાળે પણ પાટણ અને ખંભાત એ મુખ્ય નગરો સાથે આશાવલનું નામ મંદિરો બાંધવાના વ્યવસાયમાં ગણાવ્યું છે.
➡ મુસ્લિમ બાદશાહોના સમયમાં કર્ણાવતી (અમદાવાદ)માં મંદિરો તોડી પડાયાં નથી તેમ કેટલાક બાદશાહ પ્રેમીઓ કહે છે. ડૉ. બર્જેસે આર્કિઑલૉજિકલ સર્વે ઑફ વેસ્ટર્ન ઇન્ડિયાના અમદાવાદના વૉલ્યૂમ બીજામાં આપેલી છે. તેમાં શિવની, પાર્વતીની, વિષ્ણુની, મહિષાસુરમર્દિનીની ગણેશની એવી હિંદુમૂર્તિઓ પણ જડેલી (મળી આવી) છે. ડૉ. બર્જેસ આ મૂર્તિઓ અને જૂની મસ્જિદો (ભદ્રની હૈબતખાની વિગેરે) જૂના આશાવલનાં મંદિરોના અવશેષોની જ હોય તેમ માને છે.
ડિસ્ટ્રિક્ટ કૉર્ટનું મકાન વધારતાં કોટ તોડેલો તે વખતે ઘણી મૂર્તિઓ નીકળી હતી. એ બધા પથ્થરો કૉન્ટ્રાક્ટરોને વેચી દેવામાં આવ્યા હતા (એટલે કે એ પુરાવાઓ નષ્ટ કરી દેવાયા હતા). આમાંની કેટલીક મૂર્તિઓનો ફૉટોગ્રાફ લેવાનો યત્ન મેં (એટલે કે રત્નમણિરાવે) કરેલો છે તેમ રત્નમણિરાવ પુસ્તકમાં ફૂટનૉટ રૂપે (પૃષ્ઠ ૪૬ પર) લખે છે.
➡ અહમદ-આબાદની સ્થાપના ક્યારે થયેલી તે અંગે પણ કોઈ ચોક્કસ વર્ષ મળતું નથી. ફિરિશ્તા (ભાગ-ચાર)માં અહમદશાહ ઈ. સ. ૧૪૧૦માં ગાદીએ આવ્યો તેમ લખાયેલું છે. તેનો અર્થ અમદાવાદ તે પછી વસ્યું. અમદાવાદની વંશાવળીમાં સંવત ૧૪૫૮નું વર્ષ લખ્યું છે. બર્ડની અહમદીના તરજુમામાં હી.સં. ૮૩૧ લખી છે. જેમ્સ ફૉર્બ્સ ઈ. સ. ૧૪૨૬ લખે છે. કોઈ ૧૪૫૨ની સંવત પણ લખે છે. શહેર વસ્યા પછી ત્રણ વર્ષે જુમામસ્જ્દિ બંધાઈ તે ૮૨૭માં બંધાઈ એ ઉપરથી (અમદાવાદ વસ્યાની) ૮૨૪ની હી. સં. ધારીએ તો પણ સંવત સાથે મેળ નથી આવતો. મીરાતે સિકંદરી અને અહમદીમાં અમદાવાદ વસ્યાની સાલ ૧૪૧૧ આવે છે પરંતુ સંવત અને શક ઈ. સ. સાથે મેળ બેસતો નથી. તારીખે ફિરિશ્તામાં હી. સ. ૮૧૫ એટલે ઈ. સ. ૧૪૧૩, અને આઈને અકબરીના બ્લૉકમેનના તરજુમામાં સંવત ૮૧૩ આપેલી છે. અમદાવાદ ગેઝેટિયર તા. ૪થી માર્ચ ૧૪૧૧ અને ગુજરાત ગેઝેટિયર ઈ. સ. ૧૪૧૩-૧૪ લખે છે.
➡ “જબ કુત્તા પર સસ્સા આયા તબ બાદશાહને શહેર બસાયા એ દંતકથા પણ અર્થ વગરની છે. કેટલાંક મોટાં શહેરોને માટે એવી વાત કરવામાં આવે છે.” એક બીજી દંતકથા એ છે કે અહમદશાહ આશા ભીલની પુત્રી શિપ્રા અથવા અસનીના પ્રેમમાં હતો અને તે માટે કર્ણાવતીને પોતાની રાજધાની બનાવી. પરંતુ આ દંતકથા પણ ખોટી છે. રત્નમણિરાવ લખે છે, “સસલાએ શિકારી કૂતરા પર હુમલો કર્યો અગર અહમદશાહ ભીલકુમારીના મોહમાં હતો એ એકે વાત કોઈ તવારીખકારે નોંધી નથી.” અર્થાત્ આ બંનેના ઐતિહાસિક પુરાવા નથી.
➡”માણેકનાથ બાવાની દંતકથા પણ કોઈ મુસલમાન તવારીખમાં નથી. માણેકનાથ જાદુ કરનાર બાવો હોય એમ માનવા કરતાં કોઈ તપસ્વી કે સંત હોય એમ માનવું વધારે સારું છે. વળી, માણેક નામ ત્રણ જુદાં-જુદાં સ્થળોમાં આજે પણ દેખાય છે.”
➡”અમદાવાદના દરવાજા પણ હાલ અસલના જેટલા નથી. દિલ્હી દરવાજાની આસપાસ બે બારીઓ તોડી પાડી ત્રણ દ્વાર કરવામાં આવ્યાં છે તે પણ પાછળથી. પાંચકુઆ દરવાજો પણ અવરજવરની સગવડ માટે ત્રણ દ્વારવાળો કરવામાં આવ્યો છે. બધા દરવાજા દેખાવમાં લગભગ સરખા જ છે.” આમ, હેરિટેજવાળી વાત પણ ખોટી છે કારણકે અહમદશાહ વખતનું યથાતથ કેટલું સચવાયું છે?
➡રહી વાત અહમદાબાદ નામની વાત. રત્નમણિરાવ સંદર્ભ સાથે લખે છે, “અહમ્મદવાદ, અહિમ્મદાવાદ, અહમદાવાદ, અહમદપુર, અકમિપુર અને અહમદનગર વગેરે નામો પણ પ્રાચીન જૈન અને ગુજરાતી ગ્રંથો અને લેખોમાં આવે છે. પરદેશી મુસાફરો પણ કોઈ ખરું નામ અહમદાબાદ લખતા નથી. યુરોપીય મુસાફરોમાં બારબોસા અમદાવાત (Amdavat) લખે છે. સર ટૉમસ રૉ અમદાવાઝ (Amdavaz) લખે છે. વિલિયમ હૉકિન્સ વગેરે કેટલાક અમદાવાર (Amdawar) અને વિલિયમ ફીન્ચ અમદાવાર (Amdaver) લખે છે. ભાટનાં ગીતોમાં ‘અમદા’ એટલું જ નામ દેખાય છે.” રાજનગરનો ઉલ્લેખ આવે છે તે રાજ્યધાનીના સંદર્ભમાં આવતો હોય તેમ કેટલાકનું માનવું છે. તેથી રાજનગર એ અમદાવાદનું નામ હતું તેમ કહેવું ખોટું છે. શ્રીનગર પણ આ શહેર સમૃદ્ધ હતું તેથી તેનું ઉપનામ હતું, મુખ્ય નામ નહીં. વચ્ચે કેટલાક સમયમાં અમદાવાદને ગુજરાતનું માન્ચેસ્ટર કહેવાતું, તેથી કંઈ આ શહેરનું નામ ‘ગુજરાતનું માન્ચેસ્ટર’ કહી શકાય?
➡ બાદશાહોના સમયમાં બિનમુસ્લિમો પર જજિયાવેરો નખાયો હતો. ઉપરાંત “મુસલમાન લશ્કરીઓ હિન્દુઓની દુકાન લૂટી લેતા હતા.” સુબા તરીકે હિન્દુ મહારાજા અજિતસિંહ હતા ત્યારે “એક સિપાઈએ સુન્ની વહોરાઓને અટકાવી કુર્બાની માટેની ગાય લઈ લીધી. આ કામ એ સિપાઈએ હિંદુ સુબાને ખુશ કરવા કર્યું હતું એમ તવારીખકાર લખે છે, પરંતુ મુસલમાનોની લાગણી ઉશ્કેરાઈ અને તેમણે કાજીને ફરિયાદ કરી. કાજીનું સુબા પાસે કંઈ વળ્યું નહીં. તેથી લોકોને શાંત પાડવા માટે ઈદ પછી એણે જાહેરમાં ગાય મારવા દીધી હતી.” આમ મુસલમાન બાદશાહના સમયમાં સુબા તરીકે હિંદુ હોય તો પણ હિંદુઓની લાગણી સાથે આ રીતે ચેડા થતા હતા અને તેમને સહન કરવાનું આવતું હતું.
➡અમદાવાદની સમૃદ્ધિનો જ શ્રેય બાદશાહોને આપવાનો હોય તો તેમાં અહમદશાહ કરતાં મહેમૂદ બેગડાને વધુ આપવો પડે. રત્નમણિરાવ લખે છે, “કુતુબુદ્દીન પછી એનો ભાઈ મહેમૂદ બેગડો ગાદીએ આવ્યો. હવે અમદાવાદની ખરી ચઢતી હતી. એના સમયમાં અમદાવાદની જે શોભા વધી તેવી બીજા કોઈ બાદશાહના સમયમાં વધી નથી.” તો પછી અમદાવાદનું નામ અહમદ-આબાદ તેવી પ્રાર્થના, તેનું નામ લેતી વખતે સતત થતી રહે તેવો વિચાર ક્યાંથી અને કોને આવ્યો?

આ લેખ આપને ગમ્યો? આ વેબસાઇટ પર આવા લેખો વાંચવા મળતા રહે તે માટે સપૉર્ટ કરો.
અહીં ક્લિક કરો.

You may also like

1 comment

Deep Bhojani 25/11/2018 - 8:05 PM

Very much informative facts…

Reply

Leave a Comment