Home » મકર સંક્રાંતિ: જીવદયા ને પર્યાવરણપ્રેમીઓની ઐસી કી તૈસી!

મકર સંક્રાંતિ: જીવદયા ને પર્યાવરણપ્રેમીઓની ઐસી કી તૈસી!

by Jaywant Pandya

(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, દિ.૧૩/૧/૧૯)

મકર સંક્રાંતિ. ઉત્તરાયણ. સૌરાષ્ટ્રમાં ખીયર તરીકે પણ ઓળખાય છે. હિન્દુ ધર્મમાં મોટા ભાગના તહેવારો ચંદ્રની ગતિ સાથે જોડાયેલા છે ત્યારે આ એક જ તહેવાર સૂર્યની ગતિ સાથે જોડાયેલો છે. તેમાં કેટલાક લોકો તેને પશ્ચિમી કેલેન્ડર સાથે જોડી દે છે. ખોટું છે. વૈદિક જ્યોતિષમાં સૂર્ય, ચંદ્ર, સહિત તમામ ગ્રહોની ગતિનો અભ્યાસ હોય છે.

તમે માર્ક કર્યું હોય તો, અમુક સમયગાળા દરમિયાન અકસ્માતોનું પ્રમાણ વધી જાય છે. તો અમુક સમયગાળા દરમિયાન આગજનીના બનાવો ખૂબ મોટા પાયે થાય છે. જ્યોતિષીઓ પહેલાંથી ભાખી દેતા હોય છે કે ફલાણા સમય દરમિયાન છત્રભંગ થશે. મતલબ કે શાસન બદલાશે. આમ, વૈદિક જ્યોતિષ, એ તમામ ગ્રહોની ગતિનો અભ્યાસ છે. કેટલાક લેભાગુ જ્યોતિષીઓના લીધે રાજકુમાર હિરાણી જેવા પોતાની ફિલ્મોમાં જ્યોતિષ શાસ્ત્રને ખોટું ઠેરવે. બાકી વૈદિક જ્યોતિષ તો અમેરિકામાં પણ વૈદિક સ્ટડીઝ સેન્ટરમાં ભણાવાય છે.

જેમ જ્યોતિષને ખોટું ઠરાવી દેવાનો પ્રયાસ થયો તેમ હિન્દુ ધર્મ અને સંસ્કૃતિ સાથે જોડાયેલી તમામ મુખ્ય અને સારી બાબતોને પર્યાવરણ કે જીવદયાના કે ગરીબો પ્રત્યે સહાનુભૂતિના નામે જોડીને તેની ઉજવણીને બંધ કરવાના સુવ્યવસ્થિત પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે. દિવાળી પર તમને ફટાકડાથી થતા પ્રદૂષણના જેટલા સંદેશા આવ્યા તેમાંથી એકેય ૩૧મી ડિસેમ્બર પર આવ્યા? શું સમગ્ર વિશ્વમાં ૩૧મી ડિસેમ્બર પર ફોડાતા ફટાકડા પર્યાવરણ માટે હિતકારક થઈ ગયા? દારૂ ને માંસની મિજબાનીથી અબોલ પશુઓ અને પાણીનો વેડફાટ કોઈને દેખાયો નહીં?

બકરી ઈદ પર બકરીઓની બેરહેમ થતી કતલ કેમ કોઈ જીવદયાપ્રેમીને નથી દેખાતી? કોઈ કેમ ત્યાં સલાહ આપવા નથી જતા? યુકેનું એક અખબાર છે ઇન્ડિપેન્ડન્ટ. તેના આંકડા પ્રમાણે, એકલા ઇન્ડોનેશિયામાં એક દિવસમાં છ લાખ પ્રાણીઓની કતલ ઈદ પર થાય છે! પણ આ આંકડા તમારી સમક્ષ કોઈ ભારતીય મિડિયાએ પહોંચાડ્યા? નહીં. આપણા કેટલાક ગુજરાતી મિડિયાએ તો દિવાળીની સાંજે જ પ્રદૂષણના આંકડા આપવાનું શરૂ કરી દીધેલું (ક્યાંથી આવ્યા હશે, રામ જાણે!) પરંતુ ૩૧મીની પહેલાં કે ૩૧મી પછી કોઈ ભારતીય મિડિયામાં કેટલું પ્રદૂષણ થયું તેના આંકડા આવ્યા?

માત્ર જર્મનીની જ વાત કરીએ. જર્મનીમાં વર્ષ ૨૦૧૯ને આવકારવા ફટાકડા ન ફોડવા પર્યાવરણ સંસ્થાએ અપીલ કરી હતી. ગયા વર્ષે જર્મન લોકોએ ૧૩.૭ કરોડ યુરોના ફટાકડા ખરીદ્યા હતા. તેનાથી ૪,૫૦૦ ટન ધૂળ ઊડી હતી. પરંતુ આ સમાચાર એકેય ભારતીય મિડિયામાં જોવા ન મળ્યા. અમેરિકાનું એક રાજ્ય છે એરિઝોના. આમ તો અમેરિકાના લોકોને છીંક આવે તો પણ આપણા ગુજરાતી મિડિયાનો એક વર્ગ આઠ કૉલમ હેડલાઇન બનાવે તેવો છે, પરંતુ એરિઝૉનાના એક અખબાર એરિઝૉના રિપબ્લિકે જે સમાચાર આપ્યા તે એકેય ગુજરાતી મિડિયાએ તમારી પાસે ન આવવા દીધા. આ સમાચાર એ હતા કે સતત બીજા વર્ષે ક્રિસમસ પર વાયુ પ્રદૂષણ રાષ્ટ્રીય ધોરણ કરતાં વધી ગયું.

વિમાનોમાં હવે લોકોની ઊડાઊડ વધી છે. હવે તો ઇન્ટરસિટી ફ્લાઇટ શરૂ થઈ છે. આ વિમાનોના લીધે કેટલા અબોલ પક્ષીઓ મૃત્યુ પામે છે? વર્ષ ૨૦૧૪માં ૧૩,૧૫૯ પક્ષીઓનાં મૃત્યુ થયાં હતાં. પરંતુ આ વાત તમારી સમક્ષ પહોંચાડાતી નથી. કારણકે ઍરલાઇન્સનો ધંધો ઘટી જાય તો? પરંતુ દર મકર સંક્રાંતિએ જીવદયા પ્રેમીઓ ઘાયલ પક્ષીઓની આપણને અરેરાટી થઈ જાય તેવી તસવીરો સાથે અપીલ કરશે કે પતંગ ન ચગાવો. અખબારોમાં પણ ઉજવણી પછી આવી તસવીરો છપાશે. અને હવે તો આ લોકોએ શિક્ષકોને જ પકડ્યા છે. સ્કૂલે સ્કૂલે જઈ દર હિન્દુ તહેવારોએ બાળકોને શિક્ષકો દ્વારા જ સમજાવાય છે કે મકર સંક્રાંતિએ પતંગ નહીં ચગાવવાના, શિવરાત્રિએ શિવલિંગ પર દૂધ નહીં ચડાવવાનું, દિવાળીએ ફટાકડા નહીં ફોડવાના ને આપણા ગરીબ ભાઈઓ અને બહેનોને કપડાં વગેરે દાન કરવાનું. ભલી થાય તમારી. તમે પોતે કરવું હોય તો દાન કરો ને. પરંતુ આ બધું બંધ કરીને જ દાન થાય તેવું કોણે કહ્યું? કદાચ હિન્દુઓ જેટલું દાન કરતા હશે તેટલું દાન કોઈ નહીં કરતું હોય. મંદિરોમાં થતી આવક તો ખરી જ, પરંતુ સેવાવ્રતી સંસ્થાઓને મળતા દાન, પાંજરાપોળોને મળતા દાન, અનાથાશ્રમોને મળતા દાન અને તે સિવાય પોતાની વ્યક્તિગત ક્ષમતામાં ધાબળા વિતરણ, ભોજન વિતરણ, ફ્રૂટ વિતરણ વગેરે નિયમિત સેવાનાં કાર્યો તો અનેક લોકો ગુપચૂપ કરતા હોય છે. પરંતુ તે માટે તહેવારોની ઉજવણી ફિક્કી પાડી દેવી એવું કોણે કહ્યું?

નવરાત્રિ એવો તહેવાર છે જેમાં અન્ય પંથના લોકોને પણ રસ પડે તો કેટલાંક વર્ષોથી તેને શારીરિક વાસનાનો તહેવાર ગણાવી દેવાય છે. સન્ની લિયોનની જાહેરાત હોય કે ગયા વર્ષે કૉન્ડૉમની આવેલી જાહેરાત કે પછી સલમાન ખાન દ્વારા નિર્મિત લવરાત્રિ (જેનું નામ પછી બદલવું પડ્યું), આ બધું હિન્દુ તહેવારોને જ ટાર્ગેટ કરીને કેમ? નવરાત્રિમાં આજે પણ અનેક જગ્યાએ માતાજીની વિશુદ્ધ ઉપાસના થાય છે. માતાજીના મંદિરની આસપાસ વડીલોની હાજરીમાં ફક્ત બહેનો કે ફક્ત ભાઈઓ એમ ગરબી કે દાંડિયા રાસ લેતા હોય છે. પાર્ટી પ્લૉટમાં પણ જે જૂથો રમતાં હોય છે તે માત્ર ઉમંગ ઉલ્લાસથી જ રમતા હોય છે. હા, કેટલાક તો વાસના બીજા દિવસોમાં પણ પૂરી કરવાના. હવે તેમના માટે એકલતા મેળવવી સરળ છે. પરંતુ તેનો અર્થ નવરાત્રિને વગોવવી તેવો થોડો છે?

દરેક હિન્દુ તહેવારની પાછળ કોઈ મનોવિજ્ઞાન કે આયુર્વિજ્ઞાન છુપાયેલું છે. મકરસંક્રાંતિ એ સૂર્ય મકર રાશિમાં પ્રવેશે છે. અહીંથી હવે દિવસ લાંબો થવા લાગે છે. શિયાળામાં ઠંડીના કારણે જે આળસ ચડી હોય તેને હવે ખંખેરીને કામે વળગવાનું છે. વહેલી સવારથી અગાશીએ ચડીને સૂર્યનાં દુર્લભ કિરણોથી શરીરને સ્નાન કરાવવાનું છે અને તેમાંથી વિટામીન ડી પ્રાપ્ત કરવાનો છે. આ સૂર્ય માટે પશ્ચિમી જગત મરી પડે છે. સૂર્ય ત્યાં બહુ ઓછો દેખા દે છે. જ્યારે ઉનાળો શરૂ થાય એટલે ધોળિયાવ બીચ પર સૂર્ય સ્નાન માટે ઉમટી પડે છે. પરંતુ તેમાં આપણા સેક્યુલરો કે મિડિયાને શ્રૃંગારિક દર્શન થાય છે, તેની તસવીરો છાપશે અને આપણે મકરસંક્રાંતિએ પતંગ ચગાવવા જઈએ તેમાં તેમને પેટમાં દુઃખે છે.

પતંગ ચગાવતી વખતે સૂર્ય સામે જોવાનું છે, અલબત્ત ચશ્મા પહેરીને જેથી સૂર્યનાં કિરણો ફિલ્ટર થઈને આવે. જો તેમાં ધ્યાન ન રાખો તો નુકસાન પણ થાય. હીરા રતન માણેક નામના ગુજરાતી જૈને તો માત્ર સૂર્ય ઉપાસના થકી ૪૧૧ દિવસ ઉપવાસ કરી વિજ્ઞાન સમક્ષ પડકાર ફેંકેલો છે જેને ઉકેલવામાં આજે પણ વિજ્ઞાન સફળ થયાનો દાવો કરી શકતું નથી. યાદ રાખો, વિજ્ઞાન હર પળે બદલાતું રહે છે. આજે જે વાતને તે નકારે છે તે વાતને આવતી કાલે સ્વીકારી પણ શકે છે.

વિજ્ઞાન અત્યારે તો એવું કહે છે કે સૂર્યનો પ્રકાશ સિરોટોનિનનું પ્રમાણ વધારે છે. સિરોટોનિન શરીરનો કુદરતી આનંદ જન્માવનારો અંતઃસ્ત્રાવ છે. આથી જ સૂર્ય ઊગે એટલે સવારમાં આપણને આનંદ અને ઊર્જાનો અનુભવ થાય છે. તેનાથી ડિપ્રેશન પણ ભાગે છે. (તમે ઘણી વાર નોંધ્યું હશે કે સાંજે જ્યારે સૂર્ય આથમતો હોય ત્યારે ખબર નહીં કેમ, અચાનક થોડી મિનિટો પૂરતી ઉદાસીનતા ઘણાને ઘેરી વળતી હશે.)

બ્રિટિશ મેડિકલ જર્નલના એક અભ્યાસ મુજબ, યુકેમાં લોકો ઉનાળા કરતાં શિયાળામાં હૃદયના રોગથી વધુ મૃત્યુ પામે છે. તેનું કારણ વિટામીન ડીનું ઓછું સ્તર છે. ફિનલેન્ડના એક અભ્યાસ મુજબ, બાળકોને કેટલાંય વર્ષો સુધી નિયમિત વિટામીન ડીનો પૂરવઠો આપવામાં આવ્યો તો તેમને પુખ્ત વયે ટાઇપ ૧ ડાયાબિટીસ થવાનું જોખમ ૮૦ ટકા ઘટી ગયું. ઉપરાંત વૈજ્ઞાનિકોએ નોંધ્યું છે કે જો બાળકોને નાનપણમાં સૂર્યપ્રકાશ આપ્યો હોય તો તેને મોટી ઉંમરે પેરાલિસિસ જેવા ચેતાતંત્રને લગતા રોગોનું જોખમ ઘટે છે. સૂર્ય મેલાટોનિનનું પ્રમાણ ઘટાડે છે. મેલાટોનિન ફળદ્રુપતાને દબાવે છે. યુરોપીયન સોસાયટી ઑફ હ્યુમન રિપ્રૉડક્શન ખાતે ડૉ. ફ્રાન્ક વેન્ડેકેર્કહૉવેએ પ્રસ્તુત કરેલા અભ્યાસ મુજબ, જ્યારે ઓછો સૂર્યપ્રકાશ હોય તેવા દિવસોમાં લાઇવ બર્થ રેટ ૧૪ ટકા હતો પરંતુ જ્યારે હવામાન સુધર્યું ત્યારે તે દર વધીને ૧૯ ટકા થયો. જે સ્ત્રીઓ આઈવીએફ વગર ગર્ભવતી થવા માગતી હોય તેને પણ આ પરિણામ લાગુ પડે છે. જ્યારે દિવસમાં ચાર કલાક સૂર્યપ્રકાશ રહેતો હતો ત્યારે ફળદ્રુપતામાં એક તૃત્તીયાંશ વધારો થયો. આવા આ સૂર્ય પ્રકાશનો ફાયદો ભારતીયો પતંગ ચગાવીને કેમ ન લે?

પતંગ ચગાવવાની જે નિર્દોષ મજા છે, બીજાના પતંગને કાપવાનો જે નિર્દોષ આનંદ છે તે આપણી હવે બેઠાડુ જીવનશૈલીમાં ફરી એક વાર નવરાત્રિ પછી આપણને શારીરિક રીતે થનગનતા કરી દે છે. તમારું ધ્યાન, તમારી પવન હોય કે ન હોય, પતંગ ચગાવવાની આવડત, કેટલી ઢીલ મૂકવી ને ક્યારે દોરી ખેંચવા માંડવી, પાછળ ફિરકી પકડીને ઊભેલી વ્યક્તિએ ક્યારે દોરી વીંટવા માંડવી ને ક્યારે ફિરકીને છૂટી મૂકી દેવી…આ બધા પર હજુ પશ્ચિમી વિજ્ઞાને કોઈ પુસ્તકો લખ્યાં નથી. કેટલાક વીરલા તો એવા પણ જોયા છે જેની પાસે કોઈ ફિરકી પકડવાવાળો કે વાળી ન હોય તો બે ઈંટ વચ્ચે ફિરકી મૂકીને ટેસથી એકલા પતંગ ચગાવતા હોય. તો કેટલાક વીરલા એક હાથે ફિરકી પકડીને પતંગ ચગાવતા હોય તેવા પણ હોય છે.

પતંગ ચગાવતી વખતે અગાઉ તો જે ગીતો વાગતા તેનાથી ખબર પડતી કે હા, આ ગીત માર્કેટમાં નવાં આવ્યાં છે. હવે યૂટ્યૂબ કે બીજી બધી ટૅક્નૉલૉજીના કારણે તે નવાઈ નથી, પરંતુ તેમ છતાં ફિલ્મી ગીતો વગર આપણો એકેય તહેવાર ઉજવાતો નથી. એક સમયે કોલાવરી ડી મકરસંક્રાંતિએ ખૂબ વાગેલું. આજે? આ ગીત કોઈને ખાસ યાદ નહીં હોય. આવા કેટલાંક ગીતો જાણે કે મકરસંક્રાંતિ માટે જ બનતા લાગે. પરંતુ લાઉડસ્પીકર કે મ્યૂઝિક સિસ્ટમનું વૉલ્યૂમ એટલું ઊંચું પણ ન રાખવું જોઈએ જેનાથી વૃદ્ધો, બીમારો કે વિદ્યાર્થીઓને તકલીફ થાય. હવે આપણે ત્યાં પરિવારો અને પડોશીઓનું એકત્ર આવવું ઘટતું જાય છે, વિક્રમ સંવતના નવા વર્ષે એકબીજાના ઘરે બેસવા જવાનું ઘટતું જાય છે ત્યારે હજુ નવરાત્રિ પર સોસાયટીમાં કે મકરસંક્રાંતિએ અગાશીએ બધા ભેગા થઈને આનંદ કરે છે તે સારી વાત છે.

બધાં સાથે મળીને શેરડી, તલ, સીંગ વગેરેની લાડુડી કે ચીકી ખાય તે શરીરને આયુર્વેદની દૃષ્ટિએ તો હિતકારક છે જ પરંતુ મનને પણ આનંદ આપનારું છે. આ દિવસે બહારથી ઊંધિયું લાવવાના બદલે ઘરે જ બનાવાય તો આરોગ્યની દૃષ્ટિએ વધુ સારું રહે. અને હા, રાત્રે તો પાછા ગરબા ગાવાના જ. તેના વગર તો મકરસંક્રાંતિનો તહેવાર પૂરો થાય જ નહીં. તો આ વખતની મકરસંક્રાંતિએ પતંગ, દોરી ને ઊંધિયા સહિત તમામ રેકૉર્ડ તોડી નાખો.

You may also like

2 comments

Jagdish Mahant 15/01/2019 - 11:52 PM

નમસ્કાર,
ખુબજ મનનીય eye ઓપનર લેખ. વધું લોકો સુધી પહોંચે તે જરૂરી છે.

Reply
Jaywant Pandya 16/01/2019 - 2:39 PM

જી. લેખની લિંક અને લેખકના નામ સાથે પહોંચાડો.

Reply

Leave a Comment

Your donation can help this website keep running. Please donate from ₹ 10 to whatever you want.