Home » માનભાઈ ભટ્ટ: સેવા હૈ યજ્ઞકુંડ સમિધા સમ હમ જલેં

માનભાઈ ભટ્ટ: સેવા હૈ યજ્ઞકુંડ સમિધા સમ હમ જલેં

by Jaywant Pandya

(વિચારવલોણું કૉલમ, સંજોગ ન્યૂઝ, તા.૧૯/૧૧/૧૭)

હમણાં ભાવનગરે ગર્વ લેવા જેવી એક ઘટના બની. પણ ભાવનગર જ શા માટે? સમગ્ર ગુજરાતને અને એનાથી આગળ ભારત માટે ગૌરવપ્રદ વાત છે. ભાવનગરના માનશંકર ભટ્ટની સ્મૃતિમાં ભારતના ટપાલ ખાતાએ ટિકિટ જાહેર કરી. બોલો, આ ઘટના ગૌરવવંતી ગણાય કે નહીં? પરંતુ ભાવનગરના જનાદર્નભાઈ ભટ્ટ સૈનિકોને ૧.૦૨ કરોડ રૂપિયાનું દાન આપે કે માનભાઈનું આ રીતે સન્માન થાય તેવા પૉઝિટિવ સમાચારની નોંધ મિડિયામાં કદાચ ભાવનગર બહાર ક્યાંય લેવાઈ જ નહીં.

માનશંકર ભટ્ટ કહ્યું તેથી કદાચ ન ઓળખાણ પડી હોય તો કહું કે ભાવનગર અને ગુજરાત તેમને માનભાઈ ભટ્ટના નામથી ઓળખે છે. શિશુવિહારના સ્થાપક. રક્તદાન અને દેહદાનની પ્રવૃત્તિઓને ખૂબ જ ઉત્તેજન આપનાર. એ જ માનભાઈ.

માનભાઈ જેવું કામ જો બીજા કોઈએ ગાઈ વગાડીને કર્યું હોત તો કંઈ કેટલાય પુરસ્કાર વિદેશથી તેમને મળ્યા હોત, પરંતુ તેમણે મૂકસેવક બનીને ઘણું ઘણું કામ કર્યું અને મારા જેવા અનેક લોકોને શિશુવિહારમાં રમવા, કસરત કરવા, અનેકવિધ કલા-ભાષા સહિત પ્રવૃત્તિઓ શીખવાની તક પૂરી પાડી.

આ શિશુવિહાર અને તેની પાછળની રસપ્રદ વાત કરતાં પહેલાં માનભાઈનો આછેરો પરિચય જાણી લઈએ. જાણીતાં લેખિકા સ્વ. મીરાબહેન ભટ્ટે તેમના મામાજી માનભાઈ ભટ્ટ વિશે ‘હાથે લોઢું હૈયે મીણ’ પુસ્તકમાં તેમના જીવનનો વિગતવાર પરિચય આપ્યો છે. માનભાઈના પુત્ર અને અત્યારે શિશુવિહાર સંસ્થાની કાળજી લેતા નાનકભાઈ ભટ્ટ સાથે ટેલિફૉન પર પણ વાત કરી.

માનભાઈનો જન્મ ૧૯૦૮ની ૨૮મી ઑગસ્ટે અને હિન્દુ તિથિ મુજબ શ્રાવણ માસની અમાસે તળાજામાં થયો હતો. તેમના સહિત ત્રણ ભાંડરડાં. મોટા અનુપબહેન, વચેટ માનભાઈ અને ત્રીજા પ્રેમશંકર. માનભાઈનું હુલામણું નામ બાબુ. પિતા નરભેશંકર અને માતા માણેકબા. પિતાની ફોજદાર તરીકે રાજ્યમાં નોકરી. ઉછેર દાદાજી અંબાશંકર ભટ્ટના હાથે થયો. એ જમાનામાં પણ દાદાજી આદેશ છોડવાના બદલે મિત્રવત્ વર્તન પૌત્ર-પૌત્રી સાથે કરતા. કદાચ એનું કારણ આ ભાંડરડાં માવિહોણા હતાં અને પિતાથી જુદાં હતાં તે હોઈ શકે અથવા દાદાજીનો એવો સ્વભાવ જ હશે. દાદાજી નિશાળમાં જઈને ભણ્યા નહોતા, પરંતુ સંસ્કૃત, ગુજરાતી અને ફારસી જાણે! બંગાળી પણ શીખેલા. પૌત્રોને તરતા પણ શીખવ્યું. જ્ઞાન પણ આપ્યું. બાબુ પાસે ‘સત્યપ્રકાશ’ બે વખત વંચાવેલું. સાત વર્ષની વયે આ ત્રણેય ભાંડરડાને દાળ-ભાત-શાક-રોટલી-ખીચડી-ભાખરી રાંધતા આવડી ગયેલું. નાનપણથી જ સ્વાશ્રય અને જાતમહેનતના સંસ્કાર આ ભાંડરડામાં પડી ગયા અને પાછાં કામમાં વેઠ નહીં ઉતારવાની. એક-એક કામ ચીવટપૂર્વક કરવાનાં.

ચૂલો સળગાવવો હોય તો એક જ દિવાસળીમાં સળગી જવો જોઈએ. તેના માટે બીજી દિવાસળી ન બગાડાય. વળી, વપરાયેલી સળી સાચવી રાખવાની, જેથી બીજું કંઈ સળગાવવું હોય તો કામ લાગે. આમ, નાનપણથી આ કામ સ્ત્રીનું અને આ કામ પુરુષનું તેવા કોઈ ભેદ નહોતા. (એવા ભેદ આખા સમાજમાં મોટા ભાગે નથી હોતા, પણ કેટલીક જગ્યાએ હોય તેને બધી જગ્યાએ ગણાવીને સ્ત્રીસ્વાતંત્ર્યના ઝંડાધારી ચાલી નીકળે છે.) રોજ રાત્રે ઈત્તર વાંચન કરવાનું. નિશાળના ભણવામાં બાબુ કાચો હતો. પરંતુ મિત્રોની ટોળી ભેગી થઈ હોય ત્યારે કોઈ વાત કરે તો મિત્રોને લાગે જાણે મોટો કથાકાર-પંડિત છે! શેરીમાં પણ સૌનાં કામ આપીને બધાનો વહાલો બની ગયો હતો. તોફાન કરે અને પકડાઈ જાય તો વઢ ખાઈ લે પણ કોઈ ગાળ દઈ જાય તો એને પરચો બતાવી દે.

નાનપણથી (શાહરુખ-સલમાન જેવી પ્રમાણમાં અનુપયોગી સેલિબ્રિટી નહીં પરંતુ) ગુણવાન મહાનુભાવને મળવા બાબુ તલપાપડ રહેતો. કવિ ખબરદાર પધારેલા ત્યારે, કસ્તૂરબા આવેલાં ત્યારે અને કવિવર રવીન્દ્રનાથ ટાગોર ભાવનગર આવેલા ત્યારે સ્વયંસેવક બનીને તેમની સેવા માટે પહોંચી ગયેલો.

દાદાજીએ બાબુને દક્ષિણામૂર્તિમાં ભણવા મૂક્યો, તે પછી સનાતન ધર્મ સ્કૂલમાં પણ ત્રણ-ચાર વર્ષ ભણ્યો. ભણવાની સાથે અવનવી ચીજો તૈયાર કરી તે કમાણી કરી લેતો.

મોટા થયા પછી બાબુનું ક્રમશ: માનભાઈમાં રૂપાંતર થવા લાગ્યું હતું. તેમનો દેહ અત્યારના ભલભલા હીરોને પણ લઘુતાગ્રંથિ અપાવે તેવો હતો. છ ફૂટથી વધુ ઊંચાઈ, મોઢું લાંબું, ટૂંકા વાળ, કસાયેલું ખડતલ શરીર, મોટા ભાગે ઝભ્ભો અને ચડ્ડી પહેરે. ઝભ્ભા પર ઈશ્વર અલ્લાહ તેરો નામ સબ કો સન્મતિ દે ભગવાન લખાણ પીઠની બાજુ લખાવેલું હોય. સાઇકલ પર સવારી છેક જીવ્યા ત્યાં સુધી ચાલી. મોટા થયા પછી ભાવનગરના જૂના બંદર પર કામદાર તરીકે કામ કરેલું. એ વખતે રોજના ૨૫ પૈસાનો પગાર હતો! કામદાર મિત્રોની પ્રીતિ પણ પ્રાપ્ત કરેલી. એકજણે તો એવું કહી દીધું કે ‘મા’ને ભાઈ ભેગા એટલે માનભાઈ. બ્રિટિશ અધિકારીઓ સાથે તેઓ કરાચી-રશિયા પણ ગયેલા.

થોડા સમયમાં તેમણે પ્રગતિ કરી ફૉરમેનની પૉસ્ટ મેળવી લીધી. અંગ્રેજો સામે જે સ્વતંત્રતાની ચળવળ ચાલતી તેમાં પણ માનભાઈ સક્રિય. તેઓ બૉમ્બ બનાવતા અને દૃઢપણે માનતા કે અંગ્રેજોને તેમની જ ભાષામાં જવાબ આપવો જોઈએ, પરંતુ ભાવનગર રાજ્યના દીવાન પ્રભાશંકર પટ્ટણીના છુપા સમર્થનના કારણે તેમને જેલમાં જવાનો વારો નહોતો આવ્યો.

બંદર પર કામદારોનું યુનિયન પણ ચલાવતા, પરંતુ અંગ્રેજોથી તેમની ભૂગર્ભ પ્રવૃત્તિઓ છૂપી નહોતી. તેથી બંદરમાંથી સસ્પેન્ડ કરાયા. પગાર અડધો થઈ ગયો હતો. આઠ સંતાનો વત્તા બે માણસ પોતે. તે પછી મિલમાં નોકરી કરી. આનંદમંગળ મંડળ ચલાવતા. વહેમ-અંધશ્રદ્ધા દૂર કરવા શેરીનાટકોં પણ કરતાં! અને જે શિશુવિહારની પ્રવૃત્તિના કારણે તેઓ જાણીતા બન્યા તે શિશુવિહારની સ્થાપના ૧૯૩૮માં કરેલી.

બન્યું એવું કે તેમના ઘર પાસે જમનાકુંડ સુધીની જમીન ખાડાટેકરાવાળી હતી. માનભાઈએ તેને સમતલ બનાવીને તેના પર વિક્રમ સંવત ૧૯૫૫ના નવા વર્ષે હીંચકો નાખ્યો અને આ રીતે શિશુવિહારનો પાયો નખાયો. જોકે આ પ્રવૃત્તિ કરવી એ વિઘ્નરહીત નહોતી કારણકે આ જમીન માટે કાયદેસર કોઈ કાર્યવાહી કરી નહોતી! આથી સુધરાઈ તરફથી નૉટિસ મળી. માનભાઈએ ખુમારીથી જવાબ લખ્યો કે બાળકોને તાલીમ આપવાનું તમારું કામ અમે કરીએ છીએ પણ એવું જ હોય તો આ જમીન તમે રાખી લો.

આ વાત પ્રજાવત્સલ મહારાજા કૃષ્ણકુમારસિંહજી પાસે પહોંચી. તેમને નીલમબાગ પેલેસ બોલાવાયા. સિંહ જેવા મહારાજા સામે જરા પણ ડર્યા વગર પોતાની વાત મૂકી. મહારાજાને થયું કે ચાલો જોઈએ તો ખરા. આ ખરેખર કરે છે શું. મહારાજા પોતે જોવા આવ્યા. બધી પ્રવૃત્તિ જોયા પછી તેમને આનંદ થયો. ત્યાં ટૂંકા પ્રવચનમાં પ્રવૃત્તિને પ્રશંસી અને ત્યાં ને ત્યાં જ જાહેરાત કરી કે રાજ્ય આ જમીન ‘શિશુવિહાર’ને દાનમાં આપે છે.

પરંતુ સ્વતંત્રતા પછી પણ રાજકારણ કેવું હતું તેનો નમૂનો જુઓ. એ માન્યું કે જમીન હજુ સંસ્થાના નામે ચડી નહોતી પણ મહારાજાએ જાહેરમાં તેને દાનમાં આપી દીધી હતી અને એ મહારાજા પણ કેવા મહારાજા! આખા ભારતમાં નવી બનનારી ભારત સરકારને- સરદાર પટેલના રજવાડાંઓને એક કરીને અખંડ ભારત બનાવવાના ભગીરથ યજ્ઞમાં પહેલી આહુતિ તેમણે આપી…પોતાના રાજ્યનું દાન કરીને. પરંતુ ભાવનગરના નવા તંત્રએ આ મહારાજાનું વચન ન રાખ્યું! આથી એક વાર મહારાજા પસાર થતા હતા ત્યારે માનભાઈ તેમની સામે રસ્તા પર બેસી ગયા! મહારાજાને ખબર પડી એટલે તેમણે મુખ્યપ્રધાનને પત્ર લખવો પડ્યો અને અંતે એ જમીન શિશુવિહારના નામે ચડી. આથી શિશુવિહારનો મુઠ્ઠીનો સિમ્બૉલ એ ખુમારીના પ્રતીક તરીકે રાખ્યો.

સ્વતંત્રતા પછી તરત જ કૉંગ્રેસના રાજકારણીઓએ ગાંધી વિચારોને પડતા મૂકેલા અને સ્વાર્થ સાધવા લાગેલો તે જોઈને માનભાઈએ નિશ્ચય કર્યો કે રાજકારણમાં ક્યારેય પડવું નહીં અને કોઈ રાજકારણીને ઘરમાં ઘૂસવા ન દેવા. આથી શિશુવિહારના નાના એવા ઘરની બહાર કાયમના માટે પાટિયું મારી દીધેલું કે રાજકારણીઓએ અહીં આવવું નહીં!

માનભાઈએ આદરેલા શિશુવિહારના સેવાયજ્ઞનો લાભ આ લેખકે પણ ભરપૂર લીધો છે. આ લેખક દિલ્લીના ઑર્ગેનાઇઝર મેગેઝિનમાં અંગ્રેજીમાં લખી શકે છે તેની પાછળ પિતાજીની અંગ્રેજી શિખવાડવા માટેની ધગશ-પ્રેરણા, શિક્ષક અનિલભાઈ ભટ્ટ દ્વારા અંગ્રેજી ગ્રામરનું પુસ્તક ભેટમાં આપવા ઉપરાંત શિશુવિહારમાં એ સમયે ચાલતા ચંદુભાઈ રાજ્યગુરુના લગભગ રૂ. ૨૦ની સાવ નજીવી ફીમાં ક્લાસ કર્યા હતા. અને આઠમા ધોરણમાં હતો ત્યારે બારમા ધોરણ સુધીનું અંગ્રેજી ગ્રામર શિખેલો. આ ઉપરાંત પર્સનાલિટી ડેવલપમેન્ટના ક્લાસ થયેલા તેમાં પણ ભાગ લીધેલો. વળી, શિશુવિહારની દીવાલને અડીને ચાલતી સ્કૂલ- દિ.છ.નવજીવન (પ્રાથમિક) અને પ્રણવ બક્ષી વિનય મંદિર (માધ્યમિક)માં ભણતો. આથી રિસેસ પડે એટલે શિશુવિહારના ક્રીડાંગણમાં હિંચકા ખાવા- રમતો રમવા પહોંચી જઈએ. મોટા થયા પછી શિયાળામાં કસરત કરવા ત્યાં અચૂક જવાનું. શિશુવિહારના એ નિ:શુલ્ક (આજે જિમમાં મોંઘા લાગે તેવાં સાધનો હોય છે ત્યારે) સાધનોથી ઘણા ગરીબ યુવાનોએ પોતાનાં સ્નાયુબદ્ધ શરીર બનાવ્યા હશે! એ પરિસરમાં ચાલતી સ્કાઉટની પ્રવૃત્તિમાં પત્રકાર-તંત્રી જયેશ દવેની સાથે કેટલાં બાળકો સંસ્કારી-શિસ્તબદ્ધ-અને વિવિધ આયામોથી ઘડાયા થયાં હશે?

શિશુવિહારમાં કદાચ અનોખી કહી શકાય તેવી રમકડાંની લાઇબ્રેરી વર્ષોથી ચાલે છે. ઉપરાંત દિવ્ય જીવન સંઘની આધ્યાત્મિક-સેવા પ્રવૃત્તિઓનું પણ તે ઘર છે. માનભાઈ પોતે રક્તદાન-દેહદાનની પ્રવૃત્તિઓને ખૂબ જ ઉત્તેજન આપે. પોતે શિશુવિહારમાં સવાર-સાંજ બેસતા. ત્યાં ગરીબ બાળકો રમવા આવે તો તેમના નખ વધી ગયેલા હોય તો ફરજિયાત કાપી આપે. બાળકો પણ હોંશેહોંશે કપાવે.

શિશુવિહારની જેમ જ બિનસરકારી સ્વયંસેવી સંસ્થા રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના સ્વયંસેવકો, ખાસ કરીને તેમના ભાડુઆત જિતેન્દ્રભાઈ (જિતુભાઈ) શાહના નિયમિત સંપર્ક-પ્રયાસોથી સંઘ પ્રત્યેની છાપ બદલાઈ અને માનભાઈ સંઘના ગુરુપૂર્ણિમા નિમિત્તે ગુરુપૂજન કાર્યક્રમમાં પણ આવતા થયેલા.

માનભાઈએ જે સેવાયજ્ઞ આદર્યો તે તેમના ૨૦૦૨માં થયેલાં દેહાંત પછી તેમનાં પુત્રી, સાધુચરિત, સંન્યાસી સમ ઈન્દાબહેન અને નાનકભાઈ આજે પણ આગળ ધપાવી રહ્યાં છે. શિશુવિહારમાં નહીં નહીં તો વર્ષે સાડા ચાર લાખ લોકો વિવિધ હેતુ-કામોથી જોડાય છે. શિશુવિહારમાં સેવાકીય અને શૈક્ષણિક કાર્યો ખૂબ થાય છે.  વર્ષે લગભગ ૩૩૦ નેત્રયજ્ઞો થાય, જેમાં ૧.૫૨ લાખ લોકોની આંખ તપાસાતી હશે. ૧૪ હજાર સાતસો લોકોને ફ્રીમાં સર્જરી સહિતની ટ્રીટમેન્ટ થતી હશે. અહીં જુદા-જુદા ટૅક્નિકલ તાલીમના વર્ગો ચાલે. બહેનોની શિવણ, ટૅક્નિકલ જીવનોપયોગી તાલીમ . બાલમંદિર. શિક્ષણનો પાયો બાલમંદિર છે. કમ્પ્યૂટરના ક્લાસ ચાલે છે. બાલદેવવનમાં ત્રણ હજાર બાળકો રમી શકે છે. પ્લેનેટોરિયમ કર્યું છે. અન્ય સંસ્થાઓને સેવાકીય કાર્યક્રમો નિ:શુલ્ક કરવા છૂટ છે. શિશુવિહાર નાગરિક સન્માનના કાર્યક્રમો રાખે છે. મોરારીબાપુ વર્ષમાં બે વાર આવે. ભાઈશ્રી રમેશભાઈ ઓઝા પણ આવે. કૉર્પોરેશનની સ્કૂલોમાં બાળપુસ્તકાલય ચલાવાય છે. સો પુસ્તકો આપવામાં આવે છે. ચિત્રસ્પર્ધા-વાર્તાસ્પર્ધા કરાય છે. ગરીબ બાળકોનાં ચિત્રોનું કેલેન્ડર બહાર પડે. બાળકીઓનું હિમોગ્લૉબિન તપાસાય. ૨૭૫ આંગણવાડીમાં પોષક આહાર પહોંચાડાય છે. સમર કેમ્પમાં ચિત્ર, યોગ, કરાટે, હેન્ડી ક્રાફ્ટ વગેરે ૨૧ પ્રકારની તાલીમ અપાય છે.

આ બધું સરકારી મદદ વગર નિ:સ્વાર્થ અને કોઈ પણ જાતના પ્રચારના ઢોલ વગાડ્યા વગર ચાલે છે. અને એટલે જ કદાચ ઉત્તમ રીતે ચાલે છે!

આ લેખ આપને ગમ્યો? આ વેબસાઇટ પર આવા લેખો વાંચવા મળતા રહે તે માટે સપૉર્ટ કરો.
અહીં ક્લિક કરો.

You may also like

2 comments

Shailesh Pandya 19/11/2017 - 10:46 AM

અદ્દભૂત અને ઉત્તમ કક્ષાની ઝીણવટભરી માહિતી સાથે જ પ્રેરણા સભર લેખ, મુઠી ઊંચેરા નહીં પણ વાંસ ઊંચેરા જેવું નવું વિશેષણ વાપરવું પડે એવા વ્યક્તિ અને વ્યક્તિત્વ જે સમાજ નું ચહુદિશામાં ઘડતર કરવા જિંદગી સમર્પિત કરી હોય, તેમના વિશે મારા જેવા અજ્ઞાની જેવા ગુજરાતી જે ગુજરાત બહાર થી આવી ગુજરાત માં સ્થાયી થયા હોય, એમને જાણકારી સાથે પ્રેરણા પણ મળે, ચરેવિત, ચરેવિત

Reply
Jaywant Pandya 20/11/2017 - 1:11 PM

આભાર શૈલેષભાઈ.

Reply

Leave a Comment