Home » ભારત-ઈઝરાયેલ સંબંધો: જાગ્યા ત્યારથી સવાર

ભારત-ઈઝરાયેલ સંબંધો: જાગ્યા ત્યારથી સવાર

by Jaywant Pandya

(અભિયાન, તા.૦૮/૦૭/૧૭ના અંકની કવરસ્ટોરી)

૨૦૧૪માં નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં ભાજપને ભવ્ય જીત મળી ત્યારે તેમને સૌ પ્રથમ શુભેચ્છા પાઠવનારા વિદેશી વડા ઈઝરાયેલના વડા પ્રધાન બેન્ઝામીન નેતાનયાહુ હતા. તો આ અંક તમારા હાથમાં આવશે તેના ચાર દિવસમાં એટલે કે ૪ જુલાઈએ મોદી ઈઝરાયેલમાં હશે અને આ રીતે ઈઝરાયેલની પ્રથમ મુલાકાત લેનારા પણ તેઓ ભારતના પહેલા વડા પ્રધાન હશે. યોગાનુયોગ મોદીની યાત્રા એવા સમયે થઈ રહી છે જ્યારે ભારતના ઈઝરાયેલ સાથે સંબંધો પૂર્ણ રીતે સ્થાપિત થયાનાં ૨૫ વર્ષની ઉજવણી થઈ રહી છે.

બંને દેશો લગભગ એક સાથે જ સ્વતંત્ર થયા. ભારત ઑગસ્ટ ૧૯૪૭માં થયું તો ઈઝરાયેલ તેના નવ મહિના પછી એટલે કે મે ૧૯૪૮માં! બંનેની તારીખ પણ આગળ પાછળ! ઈઝરાયેલની ૧૪ અને ભારતની પણ આમ તો ૧૪ તારીખે પરંતુ રાત્રે બાર વાગે  સ્વતંત્રતા મળી એટલે તારીખ બદલાઈ ગઈ. પરંતુ ઈઝરાયેલ આજે ભારત કરતાં બધી રીતે આગળ છે. ઈઝરાયેલમાં અંદાજે ૮૦ લાખની વસતિ છે. ભારતમાં ૧.૨૫ અબજની વસતિ છે. ભારતનો જીડીપી પર કેપિટા ૪,૦૦૦ અમેરિકી ડૉલર છે તો ઈઝરાયેલનો ૩૬,૨૦૦ અમેરિકી ડૉલર! ભારતનો માનવ વિકાસ સૂચકાંક ૦.૬૦૯ છે તો ઈઝરાયેલનો ૦.૯૩. ભારતમાં સાક્ષરતા દર ૬૧ ટકા છે તો ઈઝરાયેલનો ૯૭.૧ ટકા. ભારતમાં બેરોજગારીનો દર ૮.૮ ટકા છે તો ઈઝરાયેલનો ૫.૮ ટકા. ભારતમાં વ્યક્તિની સરેરાશ ઉંમર ૬૭ વર્ષ છે તો ઈઝરાયેલમાં ૮૧ વર્ષ. લશ્કર અને જાસૂસી સંસ્થાની બાબતમાં ઈઝરાયેલ આપણાં કરતાં ઘણું ઘણું આગળ છે. ચોતરફ દુશ્મનોથી ઘેરાયેલો આ દેશ અડીખમ ઊભો છે અને બધાને હંફાવે છે. વિશ્વની પરવા કર્યા વગર તે નિર્દયતાથી પડોશીઓને લશ્કરી જવાબ આપી શકે છે જ્યારે આપણે છેક હવે સર્જિકલ સ્ટ્રાઇકથી ખુશ થતા થયા છીએ. જોકે આપણા મૂકેશ અંબાણીના કારણે સૌથી ધનવાન વ્યક્તિમાં આપણે ઈઝરાયેલને પછાડી શક્યા છીએ. મૂકેશ અંબાણી ૧૯.૫ અબજ અમેરિકી ડૉલર સાથે સૌથી ધનિક નાગરિક છે જ્યારે ઈઝરાયેલના સૌથી ધનિક નાગરિક સેમ્મી ઑફેરની સંપત્તિ ૪ અબજ અમેરિકી ડૉલર જ છે.

ઘણી બધી બાબતોમાં ખોટી પરંપરાને ત્યાગવાની હિંમત દાખવનાર નરેન્દ્ર મોદી ઈઝરાયેલ જ્યારે જવાના છે ત્યારે હિંમતપૂર્વક વેસ્ટ બૅન્ક અને ગાઝા પટ્ટી જવાના નથી. આ પેલેસ્ટાઇનનો વિસ્તાર ગણાય છે અને અત્યાર સુધી ભારતની સરકારો પેલેસ્ટાઇન તરફી નીતિ ભારતમાં રહેલા બહોળી સંખ્યાના મુસ્લિમોને રિઝવવા માટે અપનાવતી રહી છે. અને આ જ કારણ રહ્યું કે ભારત-ઈઝરાયેલ સ્વતંત્ર થયાનાં સિત્તેર વર્ષ થવાં આવ્યાં છે ત્યારે પહેલી વાર ભારતના વડા પ્રધાન ઈઝરાયેલ જઈ રહ્યા છે.

૧૯૫૦માં ભારતે ઈઝરાયેલને સ્વતંત્ર રાષ્ટ્ર તરીકે માન્યતા આપી હતી. આમ, ભારતની વૉટ બૅંક તરફી સરકારને ઈઝરાયેલને માન્યતા આપતાં પણ બે વર્ષ લાગ્યાં. અને રાજદ્વારી સંબંધોની શરૂઆત તો છેક ૨૯ જાન્યુઆરી ૧૯૯૨ના રોજ થઈ જ્યારે વડા પ્રધાન તરીકે બિન ગાંધી પરિવારના નરસિંહરાવ હતા. આમ, અત્યારે ભારત-ઈઝરાયેલના સંબંધોને ૨૫ વર્ષ પૂરાં થયાં છે. અત્યાર સુધી વિદેશ પ્રધાનો જશવંતસિંહ, એસ. એમ. કૃષ્ણ અને સુષમા સ્વરાજ ઈઝરાયેલ જઈ આવ્યાં છે. તો ગૃહ પ્રધાન તરીકે લાલકૃષ્ણ અડવાણી અને રાજનાથસિંહે ઈઝરાયેલની મુલાકાત લીધી છે. ભારતની પહેલી મુલાકાતે ઈઝરાયેલના પ્રમુખ એઝર વૈઝમેન જાન્યુઆરી ૧૯૯૭માં આવેલા અને તેના લગભગ વીસ વર્ષ પછી ઈઝરાયેલના પ્રમુખ રેઉવેન રિવલિન ભારતની મુલાકાતે ૧૫ નવેમ્બર ૨૦૧૬ના રોજ આવેલા. તો ઈઝરાયેલના વડા પ્રધાન એરિયલ શેરોન વર્ષ ૨૦૦૩માં ભારતની મુલાકાતે આવ્યા હતા. આ ત્રણેય વડાઓની ભારત મુલાકાત વખતે બિનકૉંગ્રેસી સરકારો હતી તે ઉલ્લેખનીય છે. ભારતના રાષ્ટ્રપતિ ઈઝરાયેલની મુલાકાતે પ્રથમ વાર જાય તે ઘટના બની ત્યારે પણ બિનકૉંગ્રેસી સરકાર જ હતી. વર્ષ ૨૦૧૫ના ઑક્ટોબરમાં રાષ્ટ્રપતિ પ્રણવ મુખર્જી ઈઝરાયેલની મુલાકાતે ગયા હતા.

કૉંગ્રેસી સરકારો વખતે પણ મધ્ય એશિયાના આ ભાગ આસપાસની મુલાકાતો થતી હતી પરંતુ એ પેલેસ્ટાઇનની. ખિલાફત ચળવળ વખતે ભારતના મુસલમાનોને સમાધાન માટે અને વિદેશના મુસલમાનોના પ્રશ્ન માટે પ્રેરનાર મહાત્મા ગાંધીનો ઝુકાવ યહૂદીઓ કરતાં પેલેસ્ટાઇનીઓ પ્રત્યે વધુ હતો. તેમણે ૨૬ નવેમ્બર ૧૯૩૮ના રોજ ‘હરિજન’માં લખ્યું: “…હું માનું છું કે જેવી રીતે હિન્દુઓ અસ્પૃશ્યો સાથે વર્તન કરે છે તેવું વર્તન ખ્રિસ્તીઓ યહૂદીઓ સાથે કરે છે…તેમની સાથે અમાનવીય વર્તન થયું છે….” આ બધી પૂર્વભૂમિકા બાદ ગાંધીજી લખે છે, “યહૂદીઓની રાષ્ટ્ર માટેની રોકકળ મને બહુ અપીલ કરતી નથી(!) તેઓ તેમણે જ્યાં જન્મ્યા હોય ત્યાં જ રહેવું જોઈએ. જેવી રીતે ઇંગ્લેન્ડ ઇંગ્લિશ લોકોનું, ફ્રાન્સ ફ્રેન્ચ લોકોનું છે તેમ પેલેસ્ટાઇન આરબોનું છે.” જોકે ગાંધીજીને કોઈએ ત્યારે કે તે પછી પાકિસ્તાનની માગણી આવી ત્યારે એમ ન પૂછ્યું તો પછી હિન્દુસ્તાન હિન્દુઓનું કેમ નહીં?

આ વિચારસરણીથી ચાલતી કૉંગ્રેસ સ્વાભાવિક જ છે કે ઈઝરાયેલ સાથે સંબંધો વિકસાવવામાં પાછી પાની કરે. એટલે ૧૯૪૭માં જ્યારે યહૂદીઓને તેની જમીન એક રાષ્ટ્ર (ઈઝરાયેલ)ના રૂપમાં આપવા સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સંઘમાં પ્રસ્તાવ આવ્યો ત્યારે વડા પ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુ રોષે ભરાઈ ગયા હતા. તેમણે કહ્યું હતું કે ‘ઝિયોનિસ્ટ (યહૂદીઓ)એ ભારતને લાખો રૂપિયાની લાંચ આપવા પ્રયાસ કર્યો છે અને તેમની બહેન વિજયાલક્ષ્મી પંડિતને રોજ ધમકીઓ મળતી હતી કે જો તેઓ ઈઝરાયેલની તરફેણમાં મત નહીં આપે તો તેમના જીવને ખતરો છે. જોકે તુષ્ટીકરણવાદી નહેરુએ આરબોના સમર્થનમાં જ મત આપવા આદેશ આપેલો અને ભારતે સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘમાં ઇઝરાયેલ વિરુદ્ધ આમ જ કરેલું. જો ઈઝરાયેલ સાથે તત્સમયથી જ આપણા સંબંધ સ્થાપિત થઈ ગયા હોત તો! કાશ્મીરના મુદ્દાને સં.રા.માં લઈ જવો, સં.રા.ની સુરક્ષા પરિષદના કાયમી સભ્ય પદની અમેરિકા પ્રમુખ કેનેડીની દરખાસ્તને નકારી કાઢવી તે પછી નહેરુજીની આ ત્રીજી મોટી આંતરરાષ્ટ્રીય ભૂલ! ઈઝરાયેલનો સાથ મળ્યો હોત તો કદાચ, કાશ્મીર અને પાકિસ્તાનની સમસ્યાનો કાયમી ઉકેલ આવ્યો હોત.

નહેરુજી ૧૯૬૦માં ગાઝા પટ્ટી ગયા, પણ ઈઝરાયેલ ન ગયા. મે ૧૯૬૫માં ઉપ રાષ્ટ્રપતિ ઝાકીર હુસૈને અલ અક્સા મસ્જિદમાં નમાઝ પઢી હતી. અને ૧૯૮૯માં તો ભારત સરકારે વિશ્વ ભરમાં મુસ્લિમ ત્રાસવાદની શરૂઆત કરનારા યાસીર અરાફતને જવાહરલાલ નહેરુ એવૉર્ડ ફૉર ઇન્ટરનેશનલ અંડરસ્ટેંડિંગ જેવો ઍવૉર્ડ આપ્યો હતો.

વર્ષ ૨૦૧૩માં ઈઝરાયેલના તત્કાલીન પ્રમુખ શિમોન પેરેઝે ભારતની તત્કાલીન કૉંગ્રેસ સરકારને મુસ્લિમ વસતિના ડર વગર ઈઝરાયેલ સાથે સંબંધો મજબૂત કરવા અનુરોધ કર્યો હતો. તેમણે કહ્યું હતું કે ઈઝરાયેલને મુસ્લિમ રાષ્ટ્રો ઈજિપ્ત અને જૉર્ડન સાથે પણ મજબૂત સંબંધો છે તો પછી ભારતને શું વાંધો છે?

જોકે મોદીજીને પણ ઈઝરાયેલની મુલાકાત પહેલાં ઘણા પાપડ વણવા પડ્યા છે કારણકે ભારતમાં હજુ બોલકો વર્ગ ગાંધી-નહેરુની વિચારસરણીવાળો છે જ. આથી મોદીજીએ બહુ સિફતપૂર્વક પહેલાં સાઉદી અરેબિયા, યુએઇ, ઈરાન અને કતાર વગેરે મધ્ય એશિયાના મુસ્લિમ બહુલ દેશોની મુલાકાતો લીધી અને તેમના શાસનનાં ત્રણ વર્ષ પછી ઈઝરાયેલ જઈ રહ્યા છે. સામે પક્ષે પેલેસ્ટાઇનના પ્રમુખ મહેમૂદ અબ્બાસ પણ મોદીજીની ઈઝરાયેલ મુલાકાત પહેલાં ગયા મે મહિનામાં ભારત આવી ગયા તે નોંધવું જોઈએ.

ભારત અને ઈઝરાયેલ આમ જોવા જાવ તો એક જ નૌકામાં સવાર બે યાત્રી જેવા છે. ખાસ તો હિન્દુ પ્રજા અને યહૂદી પ્રજા વચ્ચે બહુ સામ્યતા છે. રાજા મનુ એ જ યહૂદી બાઇબલના નોઆહ છે. અમેરિકી બાયૉલૉજિસ્ટ કૉન્સ્ટેટાઇન સેમ્યુઅલ રફિનેસ્કે તેમના પુસ્તક ‘ધ અમેરિકન નેશન્સ’ (પાના નં.૧૦૪, દસમા પ્રકરણની નોંધ ૯)માં લખ્યું છે કે “આપણા નોઆહ એ હિન્દુઓના રાજા મનુ છે…હિન્દુ ત્રિમૂર્તિ બ્રહ્મા (Brahma), વિષ્ણુ (Vish-nu) અને શિવ (Shiv)ને Bra-sh-ith  એવા બાઇબલના પ્રથમ શબ્દમાં શોધી શકાય છે. હિન્દુ સનાતન વૈદિક ધર્મ તો વિશ્વનો સૌ પ્રથમ ધર્મ મનાય છે તેમ મધ્ય એશિયામાં સૌથી જૂનો પંથ જુડાઇઝમ છે. યહૂદીઓનો પંથ ૩૫૦૦ વર્ષ જૂનો મનાય છે. તે પછી ઈશુ ખ્રિસ્ત આવ્યા અને તેના સાતસો વર્ષ પછી ઈસ્લામ આવ્યો. આ ત્રણેય પંથો આમ તો એક પિતાના ત્રણ દીકરા જેવા છે. અબ્રાહમના પુત્ર ઈશાકના વંશજ મોસીસે (મુસા) જુડાઇઝમ (યહૂદી) પંથ સ્થાપ્યો. ઈશાકના વંશજ ઈશા (જિસસ)એ ખ્રિસ્તી પંથ સ્થાપ્યો જ્યારે અબ્રાહમના પુત્ર ઇસ્માઇલના વંશજ મોહમ્મદ પયગંબરે ઇસ્લામની સ્થાપના કરી.

પરંતુ આ ત્રણેય પંથો વચ્ચે કટ્ટર દુશ્મનાવટ થઈ ગઈ. નવા આવેલા પંથો ખ્રિસ્તી અને ઇસ્લામે યહૂદીઓને પોતાનો દેશ છોડી અન્યત્ર નિવાસ કરવા વિવશ કર્યા. યહૂદીઓ તરફની નફરત માટે અંગ્રેજીમાં એન્ટી સિમેટિઝમ શબ્દ પ્રચલિત છે. એસિરિયા, બેબિલોનના નેબુચદનેઝર રાજા, રોમનો, ઇજિપ્ત, સાઇપ્રસ, સાઇરેનૈકા, પર્શિયા (આજનું ઈરાન), બાયઝેન્ટાઇન, નાઝીઓ, રશિયા એમ લગભગ બધા દેશો અને લગભગ રાજાઓએ યહૂદીઓ પર અત્યાચાર કર્યા, ખાસ તો ખ્રિસ્તી અને મુસ્લિમ પંથીઓએ. તેમનું બળજબરીથી પંથાતરણ કરવા પણ આદેશો ખ્રિસ્તી વડાઓએ આપ્યા. તેમને કોઈ મોટા સરકારી પદ પર નિયુક્ત ન કરવા આદેશો અપાયા હતા. આમ, તેમની સાથે અછૂતો કરતાં પણ ખરાબ વ્યવહાર કરાયો હતો. યહૂદીઓની જર્નલ ‘એવોતાયનૂ’માં નિસ્સિમ મોસીસના ૧ જુલાઈ ૨૦૦૭ના લેખમાં નોંધવામાં આવ્યું છે કે સાત યહૂદી પુરુષો અને સાત યહૂદી મહિલાઓ કોંકણના કાંઠે ઉતર્યા હતા. આજે જે કોઈ યહૂદીઓ ભારતમાં છે તે આ ૧૪ના વંશજો છે…. સ્થાનિક હિન્દુઓ દ્વારા તેમનું ઉષ્માપૂર્ણ સ્વાગત કરાયું હતું….આ (હિન્દુઓની) ધરતી ક્યારેય યહૂદી વિરોધી રહી નથી. ૨૪૦૦ વર્ષથી યહૂદીઓ અહીં ફૂલ્યા-ફાલ્યા છે.

હિન્દુઓ પર પણ વારંવાર આક્રમણો થતાં રહ્યાં. પરંતુ યહૂદીઓની જેમ હિન્દુઓ ક્યારેય હાર્યા નહીં. હિન્દુ ધર્મમાં ધર્માંતરણ થતું નથી. તેમ યહૂદી પંથ અપનાવવા માટેની શરતો પણ બહુ આકરી છે. એટલે ઓછું પંથાતરણ થાય છે. બંનેને સૌથી મોટો ખતરો કટ્ટર મુસ્લિમો અને કટ્ટર ખ્રિસ્તીઓ તરફથી છે. ફરક માત્ર એટલો રહ્યો કે સ્વતંત્રતા પછી ઈઝરાયેલે પોતાની સંસ્કૃતિ અને પોતાની માતૃભાષાને લાગુ કરવા માટે પ્રતિબદ્ધતા દાખવી પરંતુ ભારતમાં આવું ન થઈ શક્યું. ૧૮૮૧માં એક સમાચારપત્રના તંત્રી એલિએઝર બેન યેહૂદાએ તેના મિત્રો સાથે મળીને નક્કી કર્યું કે આપણે હિબ્રૂમાં જ વાત કરીશું. ઈઝરાયેલના પ્રથમ વડા પ્રધાન ડેવિડ બેન ગુરિયને કહેલું, “આપણને ક્યારે ખબર પડશે કે આપણો દેશ સામાન્ય (પહેલાના જેવો) દેશ બની ગયો છે? જ્યારે દેશના ચોર અને વેશ્યાઓ હિબ્રૂ બોલતા હશે.”

આરએસએસની તરફેણમાં બોલતા ભારતના લોકો પણ અચકાય છે ત્યારે ઈઝરાયેલ એક માત્ર દેશ છે જે તેની તરફેણમાં બોલે છે. જ્યારે વર્ષ ૨૦૧૦માં દિગ્વિજયસિંહે કૉંગ્રેસની સભામાં કહ્યું હતું કે “જે રીતે નાઝીઓએ યહૂદીઓનો નરસંહાર કર્યો હતો તે જ રીતે આરએસએસ મુસ્લિમોનો કરે છે.” આનો ઈઝરાયેલ દૂતાવાસે વિરોધ કર્યો હતો અને કહ્યું હતું કે આરએસએસને નાઝીઓ સાથે સરખાવી શકાય નહીં.

અત્યારે જ્યારે બંને દેશો નવેસરથી સંબંધોનું મંડાણ કરી રહ્યા છે ત્યારે સૈન્યથી લઈને વ્યાપાર સુધી અને ખાસ કરીને ગુપ્ત સુરક્ષા માહિતીની આપલે સુધી બંને દેશો વચ્ચે અપાર સંભાવનાઓ પડેલી છે. વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની આ યાત્રા આ સંભાવનાઓને સાકાર કરવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવશે તેવી આશા રાખીએ.

 

બૉક્સ 

નેક્સ્ટ યર ઇન જેરુસલેમ

યહૂદીઓ જ્યારે પોતાના દેશની બહાર નિર્વાસિત તરીકે અનેક દેશોમાં ભટકતા, અત્યાચાર સહેતા ત્યારે પાસઑવર (ખ્રિસ્તીઓએ તેના સ્થાને ઇસ્ટર તહેવાર ઉજવવાનું શરૂ કરેલું) તહેવારમાં યોમ કિપ્પુર સર્વિસ (ઉપવાસ)ના અંતે ‘Le-shanah ha-ba-a b’Yerushalayim’ (અર્થાત્ આવતું વર્ષ જેરુસલેમમાં મળીશું) બોલતા. તેઓ કહેતા કે ‘May God comfort you among all the mourners of Zion and Jerusalem”. અર્થાત્ બે હજાર વર્ષ પહેલાં જેરુસલેમના આપણા જે મંદિરને તોડી પડાયું છે તેનું પુન:નિર્માણ આપણે એક દિવસ અવશ્ય કરીશું. અત્યારે ભલે યહૂદીઓ પાસે ઈઝરાયેલ છે પરંતુ હજુ મંદિરનું નિર્માણ બાકી જ છે. આ વાતમાં પણ ક્યાંક રામમંદિરના કિસ્સાના પડઘા સંભળાય છે?

You may also like

1 comment

મનસુખલાલ ગાંધી 13/07/2017 - 6:58 AM

બહુ વિગતવાર વિવરણ કર્યું છે. બહુ સરસ.

Reply

Leave a Comment

Your donation can help this website keep running. Please donate from ₹ 10 to whatever you want.