Home » સાબરમતી આશ્રમને જોવાલાયક સ્થળનું લેબલ લાગ્યું છે

સાબરમતી આશ્રમને જોવાલાયક સ્થળનું લેબલ લાગ્યું છે

by Jaywant Pandya

(મુંબઈ સમાચારની રવિપૂર્તિમાં મહાત્મા ગાંધી જયંતિ નિમિત્તે તા.૨/૧૦/૧૬ના રોજ આ લેખ પ્રકાશિત થયો.)

અમદાવાદમાં જો તમે મધ્ય ગુજરાત, દક્ષિણ ગુજરાત કે સૌરાષ્ટ્ર તરફથી પ્રવેશો તો કોચરબ આશ્રમ આવે. અને ઉત્તર ગુજરાત તરફથી આવો તો સાબરમતી આશ્રમ આવે. આ બંને આશ્રમોની ઓળખ મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી એટલે કે મહાત્મા ગાંધીજીના કારણે છે જેમની આજે ૧૪૭મી જન્મજયંતિ છે.

કોઈ પણ વ્યક્તિ અમદાવાદમાં આવે તો તે અચૂક સાબરમતી આશ્રમની મુલાકાત લે. એ અનોખો યોગાનુયોગ છે કે તમે સાબરમતી આશ્રમ જાવ તો તે પહેલાં દધીચિ આશ્રમ આવે છે. મહર્ષિ દધીચિએ અહીં જ દેવોને પોતાનાં અસ્થિ આપ્યા હતા જેમાંથી વજ્ર બનાવી શકાય અને તેનો ઉપયોગ કરી દાનવોને હરાવી શકાય. ગાંધીજીએ પોતાનું જીવન સમગ્ર રાષ્ટ્રને સમર્પિત કરી દીધું હતું. અને તેમણે અહીં બાર વર્ષ વિતાવ્યાં હતાં.

તો ગુજરાતમાં તેર વર્ષ શાસન કરનાર નરેન્દ્ર મોદી જ્યારે વડા પ્રધાન બન્યા ત્યારે એ જ વર્ષ સપ્ટેમ્બરમાં ચીનના મુલાકાતી પ્રમુખ આવ્યા ત્યારે તેમનો કાર્યક્રમ આ આશ્રમ અને સાબરમતી નદી કિનારે ગોઠવાયો હતો.

તેના બે વર્ષ પછી સાબરમતી આશ્રમની સ્થિતિ વિશે જાણવા આશ્રમના મંત્રી અમૃતભાઈ મોદીની મુલાકાત લીધી. ૮૩ વર્ષની વયે પણ અમૃતભાઈ મોદી ગાંધીજી અને તેમના આશ્રમ વિશે ઉત્સાહપૂર્વક વાતો કરે છે.

આશ્રમ વિશે લોકોને કેવો રસ છે? માત્ર જોવાલાયક સ્થળ માનીને આવે છે કે પછી ખરેખર ગાંધીજી કે ગાંધીવિચારને જાણવાની ઉત્સુકતાથી આવે છે? અમૃતભાઈ કહે છે, “હવે પ્રવાસની અનુકૂળતા વધી છે. પ્રવાસ કરનારા પણ વધ્યા છે. તેમાંથી મોટા ભાગના જોવાલાયક સ્થળ તરીકે અહીં આવે. દસ-પંદર ટકા ખરેખર રસ ધરાવનારા હોય.”

વિદેશના, દેશના, ગુજરાતના અને અમદાવાદના લોકોનું પ્રમાણ કેવું? અમૃતભાઈ કહે છે, “અહીં અંદાજે દિવસમાં ૧,૦૦૦થી વધુ લોકો મુલાકાત લે છે. તેમાંથી ૬૦ ટકા ભારતમાંથી, ૩૦ ટકા વિદેશમાંથી અને ૧૦ ટકા ગુજરાતી આવે છે. ગુજરાતીઓનું પ્રમાણ ઓછું છે. અમદાવાદમાં કોઈ મહેમાન આવ્યા હોય તો જ તેને લઈ આવે. તેનું કારણ એ છેક નજીકના માણસો જોવાલાયક સ્થળોએ ઓછા જાય.”

મુલાકાતીઓમાં રાજકારણીઓનું પ્રમાણ કેટલું છે? તેમને આશ્રમની દેખભાળ-જાળવણી વિશે કેવીક ચિંતા હોય છે? અમૃતભાઈ કહે છે, “ભારતના જુદા-જુદા પ્રાંતમાંથી પ્રધાનો, જાહેરજીવનમાં હોય તેવા ઘણા આવે છે. મોટા ભાગના અમદાવાદમાં પહેલી વાર આવ્યા હોય એટલે કુતૂહલથી આવે. તેમને આશ્રમની કાળજી વિશે ચિંતા ન હોય.”

ગુજરાતના રાજનેતાઓ અહીં કેટલી વાર આવે છે? અમૃતભાઈ કહે છે, “ગુજરાતમાં રાજકારણીઓ પ્રાસંગિક કામસર કે કાર્યક્રમ કે કોઈ આવવાના હોય તે આવે.” ગુજરાતના રાજનેતાઓ આશ્રમની ચિંતા કરે છે? અમૃતભાઈ મુત્સદી જવાબ આપતા કહે છે, “ચર્ચા કરીએ- વાત કરીએ તો ઉકેલ આવતો હોય છે. આશ્રમને ૨૦૧૭માં સો વર્ષ થશે. અમુક પ્રકારની જરૂરિયાતો સો વર્ષમાં ગોઠવાઈ ગઈ હોય. કેટલાક પ્રશ્નો હોય તો તે અધિકારીઓ મારફતે ઉકેલાઈ જતા હોય છે.”

અહીં આવતા લોકો જોવાલાયક સ્થળો માનીને આવે છે કે ખરેખર ગાંધીજીની વિચારધારામાં રસ છે માટે આવે છે? “બંને પ્રકારના લોકો આવે છે. જાણીતી જગ્યા જોઈ લેવી જોઈએ તે માટે પણ આવે છે. કેટલાક લોકો આશ્રમની સાચી ઓળખ મેળવવા માટે આવે છે. જે લોકોને ખરેખર રસ છે તેઓ ગાંધીજીનું જીવન, એમનાં કાર્યો સમજવા પ્રયાસ કરતા હોય છે. એ માટે અહીં ગાઇડ છે. તેમની સાથે ચર્ચાઓ કરે છે. ગાંધીજીને લગતાં પુસ્તકોની નોંધ કરે છે- ખરીદી કરે છે. દસ-પંદર ટકા લોકો રસપૂર્વક જોવા આવે છે.” અમૃતભાઈ કહે છે.

જે લોકો ખરેખર રસ ધરાવતા હોય તેમના યાદગાર અનુભવો જણાવશો? “હા ચોક્કસ,” અમૃતભાઈ કહે છે, “એક વાર દક્ષિણ આફ્રિકાના એક ભાઈ આવ્યા અને કહે, “હું કેનેથ કોન્ડા છું.” મારા આશ્ચર્યની વચ્ચે તેઓ ઝામ્બિયાના પ્રમુખ હતા! આબુમાં બ્રહ્મકુમારી અને અક્ષરધામ જોઈને આવેલા. તેમણે વિનંતી કરી કે મારો આવતીકાલે ૭૫મો જન્મદિન છે. તે દિવસે આશ્રમમાં મૌન રહી પ્રાર્થના કરવી છે. તે રીતે રહ્યા પણ ખરા. બીજા દિવસે પુસ્તક વેચાણ કેન્દ્રમાં બેઠા. ચાર કલાક સુધી એક એક પુસ્તક જોતા જાય. કન્ટેન્ટ જુએ. પાનાં ફેરવે. રૂ. ૧૩ હજારનાં પુસ્તક લીધાં. આ જ રીતે ગઈ કાલે જ એક ભાઈ આવ્યા હતા. તેઓ ગુજરાતી હતા. તેઓ ત્રણ કલાક બેઠા- પુસ્તકો ફંફોળ્યાં. ગાંધીજી વિશેનાં રૂ. ત્રણ હજારનાં પુસ્તકો લઈ ગયાં. આવા ઘણા માણસો આવે છે તેઓ અભ્યાસ, જાણવા- સમજવાની દૃષ્ટિએ ખરીદે. પુસ્તકોનું વેચાણ વર્ષે દોઢ કરોડનું થાય છે. માણસો પાસે પણ પૈસાની છૂટ થઈ છે. તેથી પણ પુસ્તકોનું વેચાણ વધ્યું છે.”

વડા પ્રધાન મોદી અને ચીનના પ્રમુખ વખતે કેવો અનુભવ રહ્યો? “પહેલાં તો વિશિષ્ટ માણસો આવે ત્યારે તેમની સાથે સંપર્ક થતો,” અમૃતભાઈ વીઆઈપી માટે વિશિષ્ટ માણસ શબ્દ વાપરે છે, “પણ હવે તો તેમનો સુરક્ષા કાફલો જ એવો હોય છે કે સંપર્ક નથી થતો. બંને લોકો એકલા જ આશ્રમમાં ફર્યા હતા.”

ગાંધી આશ્રમને ૨૦૧૭માં ૧૭ જૂને સો વર્ષ પૂરાં થશે. આ નિમિત્તે આશ્રમ દ્વારા કેવી ઉજવણી થશે? માહિતી આપતા અમૃતભાઈ કહે છે, “અત્યારથી જ કાર્યક્રમો શરૂ કર્યા છે. ૨ ઑક્ટોબરે હિંસાનું વાતાવરણ દુનિયામાં વધી રહ્યું છે તેના વિશે વિચાર કરવા માટે અખિલ ભારતીય સ્તરનો પરિસંવાદ રાખ્યો છે. યુવાનો-વિદ્યાર્થીઓ વધુ આવે તેવા કાર્યક્રમો કરવાના છીએ. છ શાળા-કૉલેજના વિદ્યાર્થીઓ માટે કાર્યક્રમ રાખ્યો છે. પૉર્ટલ પર ગાંધી સાહિત્યનાં નવ લાખ પાનાં મુકાઈ ગયાં છે. તેમના વિચારોને અનુરૂપ તેમના વિચાર સાથે સંકળાયેલા આગેવાનોનાં લખાણો, ગાંધીજીનાં સામયિકો અને તેમના પછી ગાંધી વિચાર પ્રમાણે ચાલેલા સામયિકો જેમ કે ગાંધીજીના સમયમાં ભૂમિપુત્ર નહોતા તે પણ પૉર્ટલ પર મૂક્યા છે. ગાંધી આશ્રમ વિશેની મોબાઇલ એપ નથી બનાવી. નાની-નાની ક્લિપો બનાવી છે. ટૅક્નૉલૉજીનો ઉપયોગ કંઈ ને કંઈ રીતે કરવો પડશે.”

પણ ગાંધીજી તો યંત્રો-ટૅક્નૉલૉજીની વિરુદ્ધ હતા ને? અમૃતભાઈ કહે છે, “ગાંધીજી ટૅક્નૉલૉજીના વિરોધી નહોતા. તેમણે ટૅક્નૉલૉજી અને યંત્રની મર્યાદા માની હતી. ટૅક્નૉલૉજી માનવ પર સવાર થઈ જાય છે અને મોટા યંત્રો જે બીજાની રોજગારી છિનવે છે તેના વિરોધી હતા. યંત્રો ત્રણ જાતના હોય છે- સમય બચાવનારા, ગતિ વધારનારા, ઉત્પાદન કરનારા. તેઓ સમય બચાવનારા અને ગતિ વધારનારા યંત્રોના હિમાયતી હતા, કારણકે મનુષ્યનો શ્રમ બચાવી એ જ કામ થોડા સમયમાં કરી શકે તો સુખાકારીનાં બીજાં કાર્યો કરી શકાય. યંત્રોની મર્યાદા હોવી જોઈએ તેમ તેઓ માનતા હતા. દસ માણસોના બદલે એક માણસથી ચાલે તેવાં યંત્રોનો વિરોધ હતો.”

તમે એવું માનો છો કે અત્યારે ભારત-પાકિસ્તાન વચ્ચે યુદ્ધના ભણકારા વાગે છે ત્યારે બંને દેશોના વડાઓ ગાંધી આશ્રમમાં વાટાઘાટ કરે તો ઉકેલ આવે? અમૃતભાઈ હસી પડે છે, “ના. એવું હોત તો ગાંધીજીના જીવતા ભાગલા જ ન થયા હોત.”

You may also like

Leave a Comment

Your donation can help this website keep running. Please donate from ₹ 10 to whatever you want.