Home » નપાણિયા દેશ તરફ ધકેલાતું ભારત

નપાણિયા દેશ તરફ ધકેલાતું ભારત

by Jaywant Pandya

(સંકલન શ્રેણી સામયિકના મે અંક માટે લખાયેલો લેખ)

એક તરફ ધોમધકતા સૂરજદાદા અને બીજી તરફ પાણીની સમસ્યા. ભારતમાં આ ઉનાળો આકરો ગુજરવાનો છે. ભારતનાં ૨૯ રાજ્યો છે. તેમાંથી ૧૩ રાજ્યો દુષ્કાળગ્રસ્ત છે. એટલે કે આ રાજ્યોમાં પૂરતો વરસાદ પડ્યો નથી. અને એમાં ક્લાયમેટ ચૅન્જના કારણે સતત વધતી જતી ગરમી. જેમ ક્રિકેટમાં હવે ૫૦ રનનું બહુ મહત્ત્વ નથી રહ્યું તેમ તાપમાનમાં સૂરજદાદાનો પારો ૪૦એ તો આરામથી પહોંચી જાય છે.

ભારતમાં ૨૫૬ જિલ્લા દુષ્કાળપ્રભાવિત છે. ઓડિશામાં તો શાળાઓ બંધ કરી દેવાઈ છે અને સમગ્ર ભારતમાં ગરમીના કારણે ૧૧૦થી વધુ લોકોનાં મૃત્યુ થઈ ચૂક્યા છે. મહારાષ્ટ્રના વિદર્ભ અને મરાઠાવાડામાં પાણીનો કકળાટ ગુજરાતના સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છના લોકોને જૂના દિવસોની યાદ અપાવી દે છે. જોકે સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છ અને અમદાવાદ જેવા મહાનગરોના અમુક વિસ્તારોમાં પણ પાણીનો કકળાટ સાવ વિરમ્યો નથી. ગામડાઓની તરફ તો હવે કોણ જુએ છે? દિલ્લી, અમદાવાદ જેવા મહાનગરોમાંથી થતું પત્રકારત્વ અને નેતાગીરીના કારણે ગામડાઓની સ્થિતિ આમ પણ દયનીય હોય છે. એવામાં જળસંકટ પણ અપવાદ નથી.

ગુજરાતમાં ૨૦૨ ડેમોમાંથી માત્ર બે જ ડેમોમાં ૬૦થી ૮૦ ટકા જેટલું પાણી રહ્યું છે. ૧૬૩ ડેમોમાં ૨૦ ટકા જેટલું જ પાણી બચ્યું હોવાના અહેવાલ છે. ગુજરાતના ઘણા ડેમોમાં તળિયાઝાટકની સ્થિતિ છે.

હૈદરાબાદ, મહારાષ્ટ્ર, રાજસ્થાન, એનસીઆર, ઑડિશા અને કેરળ વગેરે રાજ્યો પાણીની કટોકટી સામે ઝઝૂમી રહ્યા છે. સતત બે વર્ષથી નબળા ચોમાસાના લીધે આમ થયું છે. જળાશયોમાં પાણી ખૂટી ગયાં છે. પંપ અને ટ્યૂબ વેલ વગેરેને સમારકામ કરવા કે તેને પુનર્જીવિત કરવાના કામો બ્યુરોક્રસીમાં અટવાઈ પડતા હોય છે. હૈદરાબાદમાં ચાર જળાશયો સૂકાઈ ગયા છે. શહેરના અનેક ભાગો- ખાસ કરીને વિજયનગર અને બેગમપેટમાં પીવાના પાણીની જબરદસ્ત તંગી છે. કુતુબુલ્લપુર નગરપાલિકાના વિસ્તારોમાં ગોદાવરીનું પાણી પૂરું પડાય છે, પરંતુ તે પી શકાય તેવું નથી હોતું તેમ કહેવાય છે.

રાજસ્થાનમાં ૩૩ પૈકી ૧૯ જિલ્લા દુષ્કાળગ્રસ્ત છે. ૧૭,૦૦૦ ગામડાઓમાં ભૂગર્ભ જળ ઘટી જતાં તેઓ પાણીની તંગીનો સામનો કરી રહ્યા છે.

મહારાષ્ટ્રનો લાતુર જિલ્લો એક સમયે (૧૯૯૩માં) ભૂકંપના કારણે ચર્ચામાં આવ્યો હતો અને અત્યારે પાણીની સમસ્યાના કારણે બેડાં રમખાણોમાં અનેકોનાં મૃત્યુના કારણે ચર્ચામાં છે. માત્ર લાતુરની જ વાત કરીએ તો, અહીં ચાર વર્ષથી ઓછો વરસાદ, પાણીની પાઇપલાઇનોમાં લિકેજ, નળની પૂરતી સંખ્યાનો અભાવ, માંજરા ડેમનું સૂકાઈ જવું વગેરે અનેક કારણો જળસંકટ માટે જવાબદાર છે. પરિણામે અહીં ટૅન્કરનો ધંધો કરનારાને મજા પડી ગઈ છે. અહીં પાંચ હજાર લિટરનું ટૅન્કર પહેલાં ૩૦૦-૪૦૦ રૂપિયામાં મળતું હતું તે હવે એક હજાર રૂપિયામાં મળે છે. જોકે તાજેતરમાં ટ્રેન દ્વારા લાતુરમાં પાણી પહોંચાડવામાં આવ્યું છે.

આવી સ્થિતિમાં માત્ર શુદ્ધ મનોરંજન, સટ્ટા અને કાળાં નાણાંને સફેદ કરવાના આડકતરા રસ્તા તરીકે યોજવામાં આવતી આઈપીએલ મેચોનો વિવાદ થયો. આમ તો સંવેદનશીલ નેતાઓ અને ક્રિકેટ બૉર્ડને જ ધ્યાનમાં આવવું જોઈતું હતું કે પિચ પર લાખો લિટર પાણી વેડફાય તે ઠીક નથી. પરંતુ એક સમાજસેવી સંસ્થાએ મુંબઈ ઉચ્ચ ન્યાયાલયમાં અપીલ કરી અને હાઇ કોર્ટે કડક થઈને કહ્યું એટલે હવે ૧મેથી આઈપીએલની મેચો મહારાષ્ટ્રની બહાર રમાડાશે. આ બધી સ્થિતિમાં જે લોકો ખૂબ જ લોકપ્રિય છે અને જેમના આચરણથી પ્રજામાં દાખલો બેસે છે તેમના પાણીના વેડફાટના કિસ્સા બહાર આવ્યા જેનાથી આ ગણમાન્ય લોકો પ્રત્યે અનાદરની ભાવના ઉત્પન્ન થાય. કેટલાક નેતાઓના એવા કિસ્સા બહાર આવ્યા કે તેમના હેલિપેડ માટે લાખો લિટર પાણી વેડફી નાખવામાં આવ્યું. આમાં કોઈ એક પક્ષના નેતા નથી. બીજી તરફ મહેન્દ્રસિંહ ધોની જેવા લોકપ્રિય ક્રિકેટર અને કપ્તાનના ઘરે સ્વિમિંગ પૂલ માટે રોજ ૧૫ હજાર લિટર પાણી પહોંચાડવામાં આવતું હોવાની રાંચીના લોકોએ ફરિયાદ કરી છે. તેમનું કહેવું છે કે અમારી પાસે પીવાનું પણ પાણી નથી અને ધોનીના ઘરે તરવા માટે આટલું બધું પાણી પૂરું પડાય છે.

પંજાબ અને હરિયાણા નદીના પાણી માટે ઝઘડી રહ્યા છે.  તેમની વચ્ચે સતલજ-યમુના લિંક કેનાલના પાણીની વહેંચણીનો ઝઘડો છે. અલબત્ત, આ બંને રાજ્યોમાં વિરોધી પક્ષોની સરકાર હોવાથી ઝઘડો નથી. બલકે, એક જ ગઠબંધન એનડીએની સરકારો છે. અગાઉ તમિલનાડુ અને કર્ણાટક વચ્ચે કાવેરી નદીના પાણીનો ઝઘડો પણ જાણીતો હતો. આ અંગે ૧૬-૧૭ વર્ષ કાનૂની લડાઈ ચાલેલી અને છેવટે કેન્દ્ર સરકારે ટ્રિબ્યુન રચવી પડી. ટ્રિબ્યુને ૨૦૦૭માં જળ વહેંચણીની વ્યવસ્થા કરી આપી, પરંતુ તમિલનાડુ, કર્ણાટક ઉપરાંત કેરળ અને પુડુચેરી એમ ચાર રાજ્યો જે કાવેરીના પાણી પર કરે છે તેમણે આ કિસ્સામાં રિવ્યૂ પિટિશન કરવા નિર્ણય કર્યો છે, પરંતુ અત્યારે સ્થિતિ પ્રમાણમાં શાંત છે.

કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ ચંડીગઢમાં તો ૧૫ એપ્રિલથી ૩૦ જૂન સુધી વહેલી સવારે ૫.૩૦થી ૯ વાગ્યા સુધીમાં જ્યારે પાણી પૂરું પડાતું હોય ત્યારે કાર ધોવા પર, બગીચાને પાણી પાવા પર પ્રતિબંધ મૂકી દેવાયો છે અને આ પ્રતિબંધનો ભંગ કરનારાને દંડ કરવાની જોગવાઈ પણ કરાઈ છે.

છેલ્લાં ઘણાં વર્ષોથી આપણે સાંભળતા આવીએ છીએ કે ત્રીજું યુદ્ધ પાણીના મુદ્દે લડાશે. આવામાં સેન્ટ્રલ ગ્રાઉન્ડ વૉટર બૉર્ડનો એક રિપોર્ટ ચિંતા પેદા કરાવી દે તેવો છે. આ રિપોર્ટ પ્રમાણે, ભારતમાં જે ઝડપથી પાણીનું સ્તર ઘટતું જઈ રહ્યું છે તે જોતાં વર્ષ ૨૦૫૦ સુધીમાં એવી સ્થિતિ આવશે કે ભારતે વિદેશથી પાણી મગાવવું પડશે! ૨૦૫૦ સુધીમાં વ્યક્તિ દીઠ પાણીની ઉપલબ્ધિ ૩૧૨૦ લિટર થઈ જશે.

વર્ષ ૨૦૦૧માં જમીનની અંદર પ્રતિ વ્યક્તિ ૫,૧૨૦ લિટર પાણી બચ્યું છે. ૧૯૫૧ના વર્ષમાં આ આંકડો ૧૪,૧૮૦ લિટરનો હતો. આનો અર્થ તો એ જ થયો ને કે ૧૯૫૧ની સરખામણીએ પચાસ વર્ષોમાં ભૂગર્ભ પાણીનો જથ્થો અડધો અડધ રહી ગયો. અનુમાન એવું છે કે ૨૦૫૦ સુધીમાં પાણીની ઉપલબ્ધિ ૨૫ ટકા જ રહી જશે.

પચાસ વર્ષોમાં ભૂગર્ભ પાણીનો જથ્થો અડધોઅડધ કેમ રહી ગયો? શું વરસાદ પડવાનો સાવ બંધ થઈ ગયો? ના. ઉલટાનું કેટલાંક વર્ષોમાં તો અતિવૃષ્ટિ થઈ હતી! ઑડિશાની જ વાત કરીએ તો ત્યાં સરેરાશ ૧,૫૦૨ મિમી વરસાદ પડે છે. આમ છતાં ત્યાં પણ ઘણા વિસ્તારોમાં પીવાના પાણીની તીવ્ર તંગી દર વર્ષે થવા લાગી છે. આ શું બતાવે છે?

આ જ રીતે સારો વરસાદ પડતો હોવા છતાં કેરળમાં પાણીની તંગી મુખ્યત્વે નબળા જળસંચય અને દૃષ્ટિવિહોણા આયોજનના લીધે છે.

આ બતાવે છે કે જળસંકટ માનવસર્જિત વધુ છે અને કુદરતનિર્મિત ઓછું છે. એક તરફ આપણે વૃક્ષો વગેરે કાપતા જઈ, એસી વગેરે યંત્રોના વપરાશ દ્વારા ઓઝોનનું સ્તર ઘટાડતાં જઈ ગરમીનું પ્રમાણ સતત વધારતા જઈએ અને વૃક્ષોના ઓછા પ્રમાણના કારણે વરસાદ ઓછો પડે. અને જ્યારે પડે ત્યારે તેમાંથી જળ સંચય ન કરીએ. પહેલાંના સમયમાં રાજા મહારાજા કૂવા ખોદાવતા, તળાવો નિર્માણ કરાવતા. હવે તો શાસકોને ભવ્ય ઈમારતો બનાવવામાં જ રસ રહી ગયો છે. સારા રસ્તા અલબત્ત જરૂરી છે. પરંતુ સાથે તળાવો, જળાશયો, ચેકડેમો પણ જરૂરી છે. ગુજરાતમાં થોડાં વર્ષો પહેલાં ચેકડેમો બાંધવાનું કામ સૌરાષ્ટ્ર બાજુ સારું થયું હતું જેના કારણે થોડી પરિસ્થિતિમાં ફરક આવ્યો પરંતુ વહીવટી કુશળતાના અભાવે પાણીની માથાકૂટ તો એટલી જ છે.

અમદાવાદ મ્યુનિસિપલ કૉર્પોરેશને ફ્લેટ-સોસાયટીમાં અત્યારે નવો બોર બનાવવાનો હોય તો વરસાદનું પાણી જમીનમાં ઉતારવું ફરજિયાત કરાયું છેજો ભૂગર્ભ જળને આ રીતે જમીનમાં ઉતારવાનું દરેક ફ્લેટ-સોસાયટી કરે તો બે ફાયદા છે: એક તો, ભૂગર્ભ જળનું સ્તર વધે અને બીજું, પાણી ભરાવાની સમસ્યા પણ ઘટે. પરંતુ ટૂંકી દૃષ્ટિના રહેવાસીઓને આ ખર્ચ પોસાતો નથી. અને એટલે આવી કોઈ સુવિધા કરતા નથી.

અમદાવાદમાં એકદંરે પાણીની ભરપૂર સુવિધા છે. ત્યાં પાણીનો વેડફાટ જે રીતે થાય છે તે જોતાં સૌરાષ્ટ્રમાંથી આવતા હોઈને પાણીની સમસ્યા જોઈ હોવાથી મન કચવાય. કામવાળાને નળ ચાલુ રાખીને જ વાસણ ધોવા અને કપડાં ધોવાની ટેવ! ના પાડીએ તો આવે નહીં. પરિણામે કામવાળાને જ ના પાડી દીધી!

પાણીના વેપારીકરણે પણ પાણીની સમસ્યા વધારવામાં મહત્ત્વનો ફાળો આપ્યો છે. ટૅન્કરમાફિયાની તો દિલ્લી જેવા પાટનગરમાં પણ જબરી રાડ હતી. અરવિંદ કેજરીવાલનું ચૂંટાવાનું એક કારણ આ પણ હતું.  ટૅન્કર ઉપરાંત ઠંડાં પીણાં, દારૂ, ક્લબોમાં થતા રેઇન ડાન્સ, હિન્દી ફિલ્મોમાં ફિલ્માવાતા વરસાદનાં દૃશ્યો, મિનરલ વૉટરની વેચાતી બૉટલો, પાઉચમાં વેચાતા પાણી આ બધાએ પણ પાણીની તંગીને તીવ્ર બનાવવામાં ઓછો ફાળો નથી આપ્યો.

આ લેખ આપને ગમ્યો? આ વેબસાઇટ પર આવા લેખો વાંચવા મળતા રહે તે માટે સપૉર્ટ કરો.
અહીં ક્લિક કરો.

You may also like

Leave a Comment