Home » ગુજરાતનું રાજકારણ: ‘ભુક્કા કાઢી નાખો’થી ‘સબ કા સાથ સબ કા વિકાસ’ વાયા ‘ખામ’

ગુજરાતનું રાજકારણ: ‘ભુક્કા કાઢી નાખો’થી ‘સબ કા સાથ સબ કા વિકાસ’ વાયા ‘ખામ’

by Jaywant Pandya

(મુંબઈ સમાચારને જુલાઈ ૨૦૧૭માં ૧૯૫ વર્ષ પૂરા થયા તે નિમિત્તે વાર્ષિક અંકનો લેખ)

ગુજરાત ભલે ત્યારે બૃહદ મુંબઈ રાજ્યનો હિસ્સો હતું પરંતુ સ્વતંત્રતા પછી ૧૯૫૨માં પ્રથમ વિધાનસભાની ચૂંટણી યોજાઈ ત્યારે તેમાં સ્વાભાવિક જ કૉંગ્રેસ બહુમતીથી ચૂંટાઈ આવી હતી. કૉંગ્રેસે ત્યારથી લઈ, ૧૯૬૦માં ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર છૂટાં પડ્યાં ત્યારથી નવા ગુજરાત રાજ્યમાં ૧૯૭૫ સુધી અબાધિત રીતે રાજ્ય કર્યું. તે પછી ૧૮ જૂન ૧૯૭૫થી ૧૨ માર્ચ ૧૯૭૬ એમ નવ મહિના બાબુભાઈ જશભાઈ પટેલ તેમજ ૧૧ એપ્રિલ ૧૯૭૭થી ૧૭ ફેબ્રુઆરી ૧૯૮૦ ૧૦ મહિના વળી પાછા બાબુભાઈ જશભાઈ પટેલના જનતા મોરચાના એમ કુલ ૧૯ મહિનાને બાદ કરો તો ૧૯૮૯ સુધી કૉંગ્રેસે સત્તા ભોગવી.

૧૯૯૦માં ચીમનભાઈ પટેલ, જૂના કૉંગ્રેસી, પરંતુ નવા જનતા દળ પક્ષના સહારે સત્તામાં આવ્યા ખરા, પરંતુ રામમંદિર આંદોલન પછી કેન્દ્રમાં વી. પી. સિંહની રાષ્ટ્રીય મોરચા સરકારને ભાજપે ટેકો પાછો ખેંચ્યો તે પછી ચીમનભાઈ પટેલના નેતૃત્વમાં રહેલી જનતા દળ – ભાજપની સંયુક્ત સરકારને પણ ફટકો પડ્યો. કેન્દ્રના નેતાઓએ ચીમનભાઈને ભાજપના સભ્યોનાં રાજીનામાં લઈ લેવા કહ્યું અને ભાજપના ધારાસભ્યોએ સામે ચાલીને રાજીનામાં ધરી દીધાં. તે પછી ચીમનભાઈએ સત્તા માટે પોતાનો અલગ પક્ષ જનતા દળ (ગુજરાત) રચી કૉંગ્રેસનો ટેકો લઈ ફરી સરકાર બનાવી. આ સરકાર ચાર વર્ષ ચાલી. ચીમનભાઈના અવસાન બાદ છબીલદાસ મહેતા મુખ્યપ્રધાન બન્યા અને તેમણે એક વર્ષ સુધી સરકાર ચલાવી.

૧૯૯૬માં ભાજપમાંથી બળવો કરી શંકરસિંહ વાઘેલા જુદા પડ્યા અને રાષ્ટ્રીય જનતા પક્ષ (રાજપ) રચ્યો. તેમણે પણ કૉંગ્રેસના ટેકાથી સરકાર ૨૩ ઑક્ટોબર ૧૯૯૬ના રોજ બનાવી અને ૨૭ ઑક્ટોબર ૧૯૯૭ સુધી ‘ટનાટન’ ચલાવી. દિલ્લીની દેવગોવડા સરકારની જેમ ગાંધીનગરમાં પણ કૉંગ્રેસને વાંધો પડ્યો અને દિલ્લીની જેમ જ એક જ વર્ષમાં ગાંધીનગરમાં પણ સુકાની બદલાયા અને દિલીપ પરીખ આવ્યા. દિલીપ પરીખ ૨૮ ઑક્ટોબર ૧૯૯૭થી ૪ માર્ચ ૧૯૯૮ મુખ્યમંત્રી કૉંગ્રેસની મહેરબાનીથી રહ્યા. આમ, શંકરસિંહના પક્ષ રાજપએ એક વર્ષ પાંચ મહિના કૉંગ્રેસના ટેકાથી સત્તા ભોગવી.

આ રીતે જોઈએ તો કૉંગ્રેસે ૧૯૬૦થી ૧૯૮૯ એમ ૨૯ વર્ષ સીધું અને તે પછી ચીમનભાઈ-છબીલદાસના પાંચ અને શંકરસિંહ-દિલીપ પરીખના દોઢ વર્ષ એમ સાડાં છ વર્ષ આડકતરી રીતે શાસન કર્યું. કુલ સાડા પાંત્રીસ વર્ષ શાસન કર્યું.

ભાજપ ૧૯૯૮થી વર્તમાન સમય સુધી એમ કુલ ૧૯ વર્ષથી અબાધિત શાસન કરી રહ્યો છે. તેણે પરોક્ષ રીતે પોતાના પૂર્વાવતાર જનસંઘ તરીકે બાબુભાઈ જ. પટેલની ૧૯૭૫માં તેમજ ૧૯૭૭માં ફરીથી બાબુભાઈ જ. પટેલની રચાયેલી સરકારમાં એમ કુલ એક વર્ષ સાત મહિના પરોક્ષ શાસન કર્યું. એટલે ભાજપ કુલ ૨૦ વર્ષ સાત મહિનાથી સત્તા ભોગવે છે.

ગુજરાતને અલગ રાજ્યનો દરજ્જો મળ્યો ૧૯૬૦માં. આમ અત્યારે કુલ ૫૭ વર્ષ થયાં. તેમાંથી કૉંગ્રેસે કુલ સાડાં પાંત્રીસ વર્ષ અને ભાજપે કુલ ૨૦ વર્ષ સાત મહિના શાસન કર્યું. એટલે એમ કહી શકાય કે ગુજરાતમાં રાજકારણની વિકાસ યાત્રાના બે ધ્રૂવ કૉંગ્રેસ અને ભાજપ રહ્યાં છે. આજનું ગુજરાત જે કંઈ ઉચ્ચ સ્થાને છે તે આ બંને પક્ષોને આભારી છે અને જે કંઈ ખૂટે છે તે પણ આ બંને પક્ષોને આભારી છે.

ગુજરાતમાં પક્ષો તો ઘણા આવ્યા અને ગયા. કેટલાક ટકી ગયા પરંતુ તેમાંના આ ચીમનભાઈ પટેલના અલ્પજીવી કિસાન મજૂર લોક પક્ષ (કિમલોપ), રાજપ જેવા એકાદ બેને બાદ કરો તો કોઈ શીર્ષ સ્થાને પહોંચી શક્યો નથી.

ભારતને સ્વતંત્રતા અપાવવામાં સિંહફાળો ગણાય તેવા મહાત્મા ગાંધી અને સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ ગુજરાતના, મોરારજી દેસાઈ પણ ગુજરાતના હોવાથી ગુજરાતને પ્રાદેશિકતાવાદનો રંગ મહારાષ્ટ્ર, તમિલનાડુ, કર્ણાટક વગેરે રાજ્યોની જેમ ક્યારેય નથી લાગ્યો અને તેના પરિણામે જ અહીં બેય રાષ્ટ્રીય પક્ષોનું વર્ચસ્વ રહ્યું. કિમલોપ, રાજપ, જનતા દળ (ગુ) અને કેશુભાઈ પટેલનો ગુજરાત પરિવર્તન પક્ષ જેવા ગુજરાતના પોતાના પ્રાદેશિક પક્ષો રચાયા ખરા, પરંતુ તે ટૂંક સમયમાં રાષ્ટ્રીય પક્ષો સાથે ભળી બાળ મરણ પામ્યા.

કિસાન મજદૂર પ્રજા પક્ષ અને સમાજવાદી પક્ષોના ઉદ્દેશ સમાન હતા તેથી બંનેએ ૧૯૫૨ની ચૂંટણી પછી જોડાણ કરી પ્રજા સમાજવાદી પક્ષ બનાવ્યો. ગુજરાતમાં અશોક મહેતા, જસુ મહેતા, સનત મહેતા, જયંતી દલાલ વગેરેએ પ્રજા સમાજવાદી પક્ષનો પાયો નાખેલો. તેને સૌરાષ્ટ્ર અને દક્ષિણ ગુજરાતના કેટલાક વિસ્તારોમાં સારો આવકાર મળેલો પરંતુ તે લાંબો વખત ન ચાલ્યો. સ્વાધીન ભારતમાં કૉંગ્રેસ પછી સમાજવાદી પક્ષ લોકપ્રિય હતો, પરંતુ તે તેનો વિકલ્પ ન તો અખિલ ભારતીય સ્તરે બની શક્યો કે ન તો ગુજરાતના સ્તરે બની શક્યો. અને પછી તો તે કૉંગ્રેસમાં જ ભળી ગયો.

ગુજરાતના મહાન હસ્તી કનૈયાલાલ મુન્શી, રાજગોપાલાચારી અને મીનુ મસાણીએ ૧૯૫૯માં સ્વતંત્ર પક્ષ રચેલો. આ પક્ષને ખેડૂત, ઉદ્યોગપતિ, વેપારીઓ, રાજવી અને સનદી અધિકારીઓનો ટેકો મળ્યો હતો. ગુજરાતમાં ૧૯૬૨ની ચૂંટણીમાં તેને ૨૬ બેઠકો મળેલી અને તે સૌથી મોટો વિરોધ પક્ષ બન્યો હતો. ૧૯૬૭ની ચૂંટણીમાં તેને ૬૬ બેઠકો મળી હતી. આમ, તે ફરી અસરકારક વિરોધ પક્ષ બન્યો. પરંતુ ૧૯૭૨માં તેનું ધોવાણ થઈ તેને માત્ર ચાર બેઠકો જ મળી હતી. તેનું કારણ તેના કોઈ સિદ્ધાંતો નહોતા. પટેલો અને ક્ષત્રિયોના આધારે ચૂંટણી લડતો અને બેઠકો જીતવા માટે પક્ષના પ્રતિબદ્ધ કાર્યકરોની અવગણના કરી જીતી શકે તેવા ઉમેદવારોને પસંદ કરતો. આ વ્યૂહરચના લાંબી ન ચાલી. પક્ષમાંથી કાર્યકરો નીકળવા લાગ્યા. ૧૯૭૨ પછી તે જનતા મોરચામાં વિલીન થઈ ગયો.

માધવસિંહ સોલંકી અને ઝીણાભાઈ દરજીની ‘ખામ’ (ક્ષત્રિય, હરિજન આદિવાસી અને મુસ્લિમ) થિયરીથી દુઃખી રતુભાઈ અદાણી, મહિપત મહેતા, વાડીલાલ કામદારે રાષ્ટ્રીય કૉંગ્રેસની સ્થાપના કરેલી પરંતુ તેનું પણ બાળમરણ થઈ ગયું.

સોવિયેત સંઘમાં સામ્યવાદી વિચારસરણી ઉદ્ભવી અને દુનિયાભરમાં ફેલાઈ. ભારત અને ગુજરાત તેની અસરમાંથી બાકાત રહ્યું નહીં. પરંતુ તેની અસર બહુ નજીવી રહી. ખાસ કરીને ભાવનગર જિલ્લા આસપાસ તે વિદ્યમાન રહ્યો. આજે પણ અરુણ મહેતા તેને જાળવીને બેઠા છે. અલબત્ત, સત્તા સ્થાને કે તેના ટેકાથી સરકાર બને તેવું થયું નથી. સીપીઆઈ (એમ)ના બટુક વોરા પાલિતાણામાંથી ધારાસભ્ય બન્યા હતા. નીરુબહેન પટેલ પણ ભાવનગરમાં સક્રિય રહ્યાં. પરંતુ ગુજરાતને અને સામ્યવાદી વિચારસરણીને બાર ગાઉનું છેટું રહ્યું.

એક સમયે ભાજપમાં ગૃહ પ્રધાન રહેલા ગોરધન ઝડફિયાએ નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા પોતાની ઉપેક્ષા બાદ ભાજપમાંથી રાજીનામું આપી વર્ષ ૨૦૦૮માં મહા ગુજરાત જનતા પક્ષ રચેલો. પરંતુ ૨૦૧૨ની ચૂંટણી આવતા સુધીમાં તેમનો પક્ષ ગુજરાત પરિવર્તન પક્ષમાં જોડાઈ ગયો. આ નવો પક્ષ કોનો હતો? જેમના નેતૃત્વમાં ભાજપ ૧૯૯૫ અને ૧૯૯૮માં સત્તામાં આવેલો તે કેશુભાઈ પટેલનો આ પક્ષ હતો. વર્ષ ૨૦૦૧માં જેમના કારણે સત્તા ગુમાવવી પડી તે નરેન્દ્ર મોદીને હરાવવા તેમણે જીપીપી રચ્યો હતો. જોકે આ પક્ષના પણ દાળિયા ઉપજ્યા નહીં. માત્ર બે જ બેઠકો મળી. છેવટે તે ભાજપમાં સમાઈ ગયો. કેશુભાઈ નિવૃત્ત થઈ ગયા, તેમના દીકરા ભરતભાઈ પટેલ ભાજપમાં આવી ગયા.

આ બધા તો ઠીક, પરંતુ જેના કારણે ગુજરાત અલગ રાજ્ય બન્યું, મતલબ જેમના કારણે ગુજરાતને અલગ રાજ્યનો દરજ્જો મળ્યો તેવા ઈન્દુલાલ યાજ્ઞિક ઉર્ફે ‘ઈન્દુચાચા’એ મહા ગુજરાત જનતા પરિષદ નામનો પક્ષ રચેલો. તેમને આચાર્ય કૃપલાણી તેમને મુક્કા-ભુક્કા યાજ્ઞિકજી કહેતા કારણ તેઓ બોલતા- ભુક્કા કાઢી નાખો. તે વખતે ગુજરાતના રાષ્ટ્રીય સ્તરના દિગ્ગજ નેતા મોરારજી ગુજરાતને અલગ રાજ્યનો દરજ્જો આપવાના વિરોધી હતા. તેથી ૧૯૫૬ની ૯ સપ્ટેમ્બરે આ નવા પક્ષની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી. આ પક્ષ (અરવિંદ કેજરીવાલના આમ આદમી પક્ષની જેમ) વિરોધાભાસી વિચારસરણીના લોકોનો સમુદાય હતો. તેમાં સામ્યવાદીઓ પણ હતા અને જમણેરી પણ હતા. પ્રજા સમાજવાદીઓ પણ તેમાં હતાં. અમદાવાદ શહેર, ખેડા જિલ્લા અને મહેસાણામાં તેનો પ્રભાવ સારો હતો. સૌરાષ્ટ્રમાં તેની અસર નહીંવત્ હતી. ગુજરાત રાજ્યની સ્થાપના માટે તેનો જન્મ થયો હોવાથી કૉંગ્રેસને તે પડકારરૂપ જણાતો હતો. તેણે ધારાસભાની ચૂંટણીમાં કુલ ૧૩૨ બેઠકમાંથી ૮૪ બેઠક પર અને લોકસભાની ૨૨ બેઠકમાંથી ૧૭ બેઠક પર પોતાના ઉમેદવારો ઊભા રાખ્યા હતા. પરંતુ અગાઉ કહ્યું તેમ વિરોધાભાસી વિચારધારાવાળા હોવાથી સંગઠનમાં સમન્વય-સંકલનનો અભાવ હતો. તેથી તેને ધારાસભામાં માત્ર ૨૯ અને લોકસભામાં માત્ર પાંચ બેઠક જ મળી. ૧૯૫૬માં આ પક્ષના કુલ ૧.૮૨ લાખ સભ્યો હતા જે માત્ર બે જ વર્ષમાં ઘટીને ૩૬ હજાર થઈ ગયા. ૧૯૬૦માં અલગ ગુજરાત રાજ્ય બનતાં પક્ષનો મુખ્ય મુદ્દો જતો રહ્યો. નવા મુદ્દા તેણે પકડ્યા નહીં. રાજ્યની રચના અગાઉ જ માર્ચ  ૧૯૬૦માં વીસનગરના અધિવેશનમાં આ પક્ષને વિખેરી નાખવા નિર્ણય થયો. તેમાંના કેટલાક કૉંગ્રેસમાં જોડાઈ ગયા. કેટલાક ડાબેરી લોકોએ ઈન્દુલાલ યાજ્ઞિકને સાથે લઈ નૂતન મહાગુજરાત જનતા પરિષદ રચ્યો. ૧૯૬૯માં કૉંગ્રેસના ભાગલા પડતાં ઈન્દુલાલ યાજ્ઞિક પોતે જ કૉંગ્રેસમાં જોડાઈ ગયા. આમ, મહાગુજરાત જનતા પરિષદ અને નૂતન મહાગુજરાત જનતા પરિષદ નામશેષ થઈ ગઈ.

આમ, અહીં પ્રાદેશિક પક્ષો પણ સફળ ન થયા અને પ્રદેશ વાદ પણ ખાસ ન ચાલ્યો.

ગુજરાતમાં આંદોલનો ઘણાં થયાં, પડકારો પણ ઘણા આવ્યા પરંતુ વિકાસયાત્રા અવિરત ચાલતી રહી. ગુજરાતે અનેક દિગ્ગજ રાષ્ટ્રીય સ્તરના નેતાઓ પણ આપ્યા. ગુજરાતની સ્થાપનાથી જ પહેલા મુખ્યપ્રધાન ડૉ. જીવરાજ મહેતા સામે વિરોધનો વાવંટોળ કૉંગ્રેસમાં ફૂંકાયેલો. કૉંગ્રેસના જ એક વર્ગે તેમની વિરુદ્ધ અવિશ્વાસનો પ્રસ્તાવ લાવવા વિચાર્યું હતું! છેવટે કામરાજ યોજના હેઠળ તેમને રાજીનામું આપવા ફરજ પડી.

પછી કચ્છમાં છાડબેટ સહિતના પ્રદેશ પર આક્રમણ થયું ત્યારે સીઆરપીએફ અને રાજ્યના પોલીસ કર્મચારીઓએ તેને બહાદૂરીપૂર્વક ખાળ્યું હતું. પાકિસ્તાનની હલકાઈના કારણે બીજા મુખ્યપ્રધાન બળવંત મહેતાનું વિમાન તૂટી પડ્યું અને તેઓ શહીદ થયા હતા. કચ્છના અગ્રગણ્ય પત્રકાર કીર્તિ ખત્રી મુજબ, જ્યારે પાકિસ્તાને છમકલાં શરૂ કર્યાં ત્યારે જ વિધાનસભામાં અબડાસાના તત્કાલીન ધારાસભ્ય માધવસિંહ જાડેજાએ પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો પરંતુ તત્કાલીન કૉંગ્રેસ સરકારના ગૃહ પ્રધાન હિતેન્દ્ર દેસાઈએ તે પ્રશ્નને હસી કાઢતાં કહ્યું હતું કે “આ વાર્તા જેવું લાગે છે.” (મુંબઈ સમાચાર, રવિવારની પૂર્તિ, કચ્છ મુલકજી ગાલ કૉલમ) પરિણામે આપણે છાડબેટ સહિત કચ્છનો કેટલોક ભાગ ગુમાવવો પડ્યો! આની સામે તમામ વિરોધ પક્ષના નેતાઓએ કચ્છમાં ખાવડાથી સત્યાગ્રહ કર્યો પરંતુ તેનું પરિણામ કંઈ આવ્યું નહીં.

બળવંત મહેતા રાજા પૃથુ પછી પંચાયતી રાજના બીજા હિમાયતી હતા. તેમની અધ્યક્ષતામાં સંસદની એસ્ટિમેટ કમિટી લોકશાહીના વિકેન્દ્રીકરણનો અહેવાલ આપ્યો હતો જે પંચાયતી રાજ તરીકે હવે જાણીતો છે.

ભાવનગર જિલ્લાના મહુવાના જશવંત મહેતાની આગેવાની હેઠળ ગુજરાતીઓએ દીવ,દમણ અને ગોવા મુક્તિનો સંગ્રામ પણ કર્યો.

નવનિર્માણ આંદોલન પણ ગુજરાતમાંથી થયું જેણે અશોક ભટ્ટ, નરહરિ અમીન, નરેન્દ્ર મોદી સહિત અનેક નેતાઓ આપ્યા. આ આંદોલન કેન્દ્ર અને રાજ્યના નેતા વચ્ચેની ટક્કરમાંથી જન્મેલું. ચીમનભાઈ પટેલ ઈન્દિરા ગાંધી સામે બળવો કરી કાંતીલાલ ઘિયા સામે ચૂંટાઈને મુખ્યપ્રધાન બનેલા જેના પરિણામે ઈન્દિરાએ કેન્દ્ર તરફથી ગુજરાતને મળતો ઘઉંનો પૂરવઠો ઓછો કરી નાખ્યો. ૧.૫ લાખ ટનમાંથી માત્ર ૫૫ હજાર ટન ઘઉં જ ગુજરાતને મળવા લાગ્યા. રેશનમાં ઘઉંના ભાવ સિત્તેર પૈસા પ્રતિ કિગ્રા હતા પરંતુ બજારમાં પાંચ રૂપિયા! આથી વિદ્યાર્થીઓને હૉસ્ટેલમાં મળતી સબસિડીને ચીમન પટેલે રદ્દ કરી. આથી ભોજન ખર્ચ પાંચ ગણો વધી ગયો. આથી ચીમનભાઈને ઉથલાવવા જ ઈન્દિરાના ઈશારે નવનિર્માણ શરૂ થયું, ચંદ્રશેખર ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન જે તે સમયે ઇફ્કૉના ફુલપૂર પ્લાન્ટના ઉદ્ઘાટન માટે આવેલા તેમણે તત્કાલીન નાણા પ્રધાન જશવંત મહેતાને કહેલું કે “તમને ચીમનભાઈ વિરુદ્ધ આંદોલન કરવા કહેવાયું છે? પાછા જઈ તમારા નેતાને કહો કે ચીમનભાઈને દૂર કરવા જે આંદોલન તેમણે (ઈન્દિરાએ) શરૂ કરાવ્યું છે તે તેમના હાથમાંથી જતું રહેશે.” અને થયું એવું જ. બાદમાં તે વિરોધ પક્ષના હાથમાં જતું રહ્યું. (કૉંગ્રેસ ફ્રૉમ સોનિયા ટૂ ઇન્દિરા, વિજય સંઘવી)

આ ગુજરાતના રાજકારણની તાસીર છે. ગુજરાતીઓ કોઈને છેડતા નથી પરંતુ તેમને કોઈ છંછેડે તો તેને છોડતા નથી. ૧૯૭૯ની મચ્છુ ડેમ હોનારત હોય કે ૨૦૦૧નો કચ્છ ભૂકંપ, ૧૯૯૮નું કચ્છ બંદરગાહ પર ત્રાટકેલું વાવાઝોડું, સુરતમાં ૧૯૯૪માં પ્રસરેલો પ્લેગ કે ૨૦૦૬માં આવેલું ભયંકર પૂર, ૧૯૮૬-૨૦૦૦-૨૦૧૨માં દુષ્કાળ કે અપૂરતા વરસાદ, સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છમાં પાણીની ભયંકર તંગી, અને સૌરાષ્ટ્રમાં તો ૧૯૮૦થી ૧૯૮૭ સુધી સતત દુષ્કાળ રહ્યા, આ બધામાંથી ગુજરાતે માર્ગ કાઢ્યો છે અને આપત્તિને આશીર્વાદ માનીને માર્ગ કાઢ્યો છે. સુરતમાં પ્લેગ પછી સ્વચ્છતા એટલી વધી કે તે દેશનું ચોથા ક્રમનું સ્વચ્છ શહેર બન્યું તો કચ્છ પણ ભૂકંપ પછી આશ્ચર્યજનક રીતે નવનિર્માણ પામ્યું. એક સમયે પાણીની ભારે તંગી ભોગવતા સૌરાષ્ટ્ર-કચ્છ નર્મદાનાં જળ પહોંચવાના કારણે પ્રમાણમાં પાણીની બાબતમાં સુખી છે. મુસ્લિમ- હિન્દુઓ વચ્ચેનાં રમખાણો ચાહે તે ૧૯૬૯નાં હોય કે ૧૯૮૫નાં, ૧૯૯૨-૯૩નાં હોય કે ૨૦૦૨નાં, ગુજરાતે તોફાન પણ જોયાં છે અને સદ્ભાવના પણ જોઈ છે. અને આ તોફાનોમાંથી જન્મતા રાજકારણને પણ જોયું છે અને તેમાંથી ફેંકાતા (માધવસિંહ) કે પછી ક્રમશ: વડા પ્રધાન તરીકે આગળ આવેલા (નરેન્દ્ર મોદી)ને પણ જોયા છે. અનામત વિરોધી આંદોલન પણ અહીં ૧૯૮૩માં થાય અને ૨૦૧૫માં ફરીથી જન્મ લે. અને બંને વખતે મુખ્યપ્રધાનોએ (૨૦૧૫ પછી આનંદીબહેન પટેલને) વિદાય લેવી પડી છે. ચીમનભાઈ પટેલે નર્મદા માટે ગુજરાતની અસ્મિતા જગાડી અને કેન્દ્ર સ્તરે ગુજરાતનો અવાજ સંભળાતો કર્યો.

૧૯૯૦માં રામમંદિર નિર્માણ માટે સોમનાથથી નીકળેલી અયોધ્યા સુધીની રથયાત્રાએ તો ગુજરાત અને દેશના રાજકારણના ઇતિહાસમાં નવો જ વળાંક આપ્યો અને હિન્દુત્વવાદી ગણાતી ભાજપ સરકારોનું ગાંધીનગર અને (૧૯૯૬માં ૧૩ દિવસ, ૧૯૯૮-૧૯૯૯થી ૨૦૦૪ એમ છ વર્ષ તેમજ ૨૦૧૪) દિલ્લીની ગાદી પર સ્થાપન પણ કરી દીધું. ૨૦૦૨નાં રમખાણો બાદ ગુજરાતમાં મૂડીરોકાણ લાવવા નરેન્દ્ર મોદીએ વિકાસનો મંત્ર ગૂંજતો કર્યો. સાથે ગુજરાતની અસ્મિતાની આહલેક જગાડી. ૨૦૧૧માં સદ્ભાવના ઉપવાસ સાથે સબ કા સાથ સબ કા વિકાસનો મંત્ર આપ્યો. આ મંત્ર હાલ રાષ્ટ્રીય સ્તરે ગૂંજી રહ્યો છે. ઉત્તર પ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર એમ ઠેકઠેકાણે ચૂંટણીમાં આ મંત્રની ગૂંજ સંભળાઈ હતી.

વર્તમાનમાં ત્રણ આંદોલનો પાટીદાર, ઓબીસી અને દલિત આંદોલનમાંથી ત્રણ નેતાઓ તો બહાર નીકળ્યા છે જેમાં હાર્દિક પટેલનો પ્રભાવ ખાસ દેખાતો નથી. અલ્પેશ ઠાકોર નોંધપાત્ર પ્રભાવ ધરાવે છે, આગામી સમયમાં તે પોતાનો પક્ષ રચે છે કે ભાજપ કે શંકરસિંહ વાઘેલા તરફ જાય છે તે જોવું રહ્યું, તો ત્રીજી તરફ જિજ્ઞેશ મેવાણીનો સામ્યવાદી ઝુકાવ ગુજરાતમાં ખાસ અસર પાડી શકે તેમ લાગતો નથી.

You may also like

2 comments

smdave1940 01/08/2017 - 6:13 PM

લેખ વાંચવાની બહુ મજા આવી.
મારા ખ્યાલ પ્રમાણે નવનિર્માણના આંદોલન વખતે નરેન્દ્ર મોદી જાણીતા ન હતા. તે વખતે મુખ્ય નેતાઓ મનીષી જાની, નરહરી અમીન, ઉમાકાંત માંકડ, રાજકુમાર, અશોક ભટ્ટ હતા. મનીષી જાની શું કરે છે તે કદાચ પ્રકાશભાઈ શાહ જાણતા હશે. અશોક ભટ્ટ બીજેપી (જનસંઘી) હતા. ઉમાકાંત માંકડે કહેલ કે હું ભલે એકલો થઈ જાઉં. પણ હું એકલો રહી (ઈન્દિરા) કોંગ્રેસ સામે લડતો રહીશ. રાજકુમાર અને ઉમાકાંત માંકડ ૧૯૯૫ની માહિતિ પ્રમાણે કોંગ્રેસને શોભાવી રહ્યા હતા. ઢેબરભાઈ(૧૯૭૧માં) અને કૃષ્ણવદન જોષી જેવા જો ઈન્દિરા કોંગ્રેસ(૧૯૮૦)માં ભળી જાય તો રાજકુમાર અને અશોક માંકડ કેટલું ટકી શકે?

ઇન્દિરા ગાંધી બહુ વીન્ડીક્ટીવ હતી. એટલે તેણે ગુજરાતનો ઘઉંનો ક્વોટા ઘટાડ્યો હોય તે માની શકાય તેમ છે. પણ એ વાત છાપાંઓમાં ચગી ન હતી. ચિમનભાઈ પટેલ જેવા પીઢ રાજકારણી નેતા આ વાત કેમ ન ચગાવી શક્યા તે સંશોધનનો વિષય લાગે છે. ઇન્દિરા ગાંધીએ કેવીરીતે ગુજરાતના તેલીયા રાજાઓ પાસેથી પૈસા પડાવેલા (ઉઘરાવેલા) તે વિષે ચિમનભાઈએ એક પુસ્તક લખેલ. આ પુસ્તક અત્યારે તો ઉપલ્બ્ધ નથી. કદાચ તેમના પુત્ર જેઓશ્રી અત્યારે નહેરુવીયન કોંગ્રેસને શોભાવી રહ્યા છે તેમની પાસે હોઈ શકે.

છાડબેટનો એરિયા ૧૯૬૫ની મોસ્કો સંધીની જોગવાઈ “લવાદી”ને કારણે ગુમાવવો પડેલ.

ઇન્દિરા ગાંધીએ ચિમનભાઈને હટાવવા નવનિર્માણનું આંદોલન ચલાવેલ તે વાત ઇન્દિરાઈ કોંગ્રેસે ચલાવેલી. અને તે પણ ચિમનભાઈએ રાજીનામુ આપ્યું તે પછીના સમયે તેઓ ખાનગીમાં આ વાત કહેતા હતા. કારણ કે તેમનો એજન્ડા હમેશા ઇન્દિરાને ક્રેડીટ આપવાનો રહેતો હતો.

“૧૪૦ કોણ છે? …. ઇન્દિરાના ચમચા છે…” આ સૂત્ર પહેલેથી જ ગાજતું હતું. એટલે ઇન્દિરાએ ચિમનભાઈને હટાવવા નવનિર્માણનું આંદોલન ચલાવેલ તે વાત મનાતી નથી.

Reply
મનસુખલાલ ગાંધી 10/08/2017 - 11:08 AM

લેખ બહુ સુંદર છે.લેખ વાંચવાની બહુ મજા આવી.

Reply

Leave a Comment

Your donation can help this website keep running. Please donate from ₹ 10 to whatever you want.